ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ — ਅਯੋਧਿਆ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਮਨੁ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਖੁਦ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰ੍ਹ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਰਾਜਮਾਰਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੇ ਗੇਟ, ਵਧੀਆ ਬਾਜ਼ਾਰ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਰਥ-ਚਾਲਕ, ਭੰਡ, ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਝੰਡੇ, ਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜੰਗੀ ਮਸ਼ੀਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭੀੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਨਾਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ, ਬਾਗਾਂ, ਆਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗ, ਤੇ ਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਸੋਹਣਾ ਸੀ। ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖਾਈਆਂ, ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ, ਤੇ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਾਂ, ਊਠ, ਤੇ ਗਧੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ, ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵਪਾਰੀ, ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਮਹਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜਾਂ, ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਚੌਸਰ ਦੇ ਬੋਰਡ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨ, ਤੇ ਦੇਵ-ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਡੂੰਘੀ ਜੜ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਟੁੱਟਣ-ਅਟੁੱਟ, ਪੱਥਰਲੇ ਮੈਦਾਨ 'ਤੇ ਬਣੀ, ਚਾਵਲ ਤੇ ਜੌ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਸੀ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡੋਲ-ਨਗਾਰੇ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਵੀਣਾ, ਤੇ ਪਾਨਵਾ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਲੋਕ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਪ ਨਾਲ ਜੋ ਪਾ ਲੈਂਦੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਘਰ ਸੁਚੱਜੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਐਸੇ ਰਥ-ਯੋਧੇ ਵੱਸਦੇ, ਜੋ ਦੂਰ ਤੇ ਨੇੜੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ 'ਤੇ ਤੀਰ ਮਾਰਣ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਚੁਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਤੇ ਹਲਕਾ ਹੱਥ ਰੱਖਦੇ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਦੇ ਸਿੰਘਾਂ, ਬਾਘਾਂ, ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਰਥ-ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਅਯੋਧਿਆ ਭਰ ਦਿੱਤੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ, ਨਿਆਯਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੁਜੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਛੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੱਚ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੇ ਸਾਧੂ-ਸੰਤ ਵੱਸਦੇ। ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਛੇਵਾਂ ਭਾਗ ਸੁਣਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ, ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਦੂਰ-ਦਰਸ਼ੀ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਥ-ਯੋਧਾ, ਯਜਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ, ਆਤਮ-ਸਯੰਮੀ, ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੋਸਤ, ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਕੁਬੇਰ ਵਰਗਾ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਬਰਾਬਰ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਰਗਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਮਨੁ ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਉਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ। ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲਕੜਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਰਗਾ ਚਲਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘੱਟ ਧਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਘਰੇਲੂ ਵਿਅਕਤੀ ਚੰਗਾ, ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਧਨ-ਸੰਪਤੀ, ਤੇ ਅਨਾਜ ਰੱਖਦਾ। ਕੋਈ ਲਾਲਚੀ ਜਾਂ ਕੰਜੂਸ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਨਿਰਦਈ, ਨਾ ਕੋਈ ਅਯੋਗ, ਨਾ ਕੋਈ ਨਾਸਤਿਕ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਸੁਚੱਜੇ, ਖੁਸ਼-ਮਿੱਜਾਜ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸਨ। ਕੋਈ ਕੰਡਾ, ਕੇਸ, ਮਾਲਾ, ਗਹਿਣਾ, ਸੁਗੰਧ, ਜਾਂ ਸਜਾਵਟ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਗੰਦੇ ਭੋਜਨ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਦਾਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਨਾ ਬਾਂਹ-ਗਹਿਣਾ, ਨਾ ਹੱਥ-ਗਹਿਣਾ, ਨਾ ਆਤਮ-ਸਯੰਮੀ, ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਯਜਨਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੰਜੂਸ, ਚੋਰ, ਮਾੜਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ, ਦਾਨ ਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦੇ। ਕੋਈ ਨਾਸਤਿਕ, ਝੂਠਾ, ਅਗਿਆਨ, ਈਰਖਾ ਵਾਲਾ, ਅਯੋਗ, ਜਾਂ ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਛੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ, ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ, ਘੱਟ ਦਾਨੀ, ਗਰੀਬ, ਮਨ-ਚੰਚਲ, ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਮਰਦ ਜਾਂ ਔਰਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਗ ਤੇ ਸੋਭਾ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਤੇ ਰਾਜਾ ਲਈ ਭਗਤੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉੱਚ ਤਿੰਨ ਜਾਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨਹੀਂ, ਦਾਨੀ, ਵੀਰ, ਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ, ਪੋਤੇ, ਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਵੱਸਦੇ। ਕਸ਼ਤਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਵੈਸ਼ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਉੱਚ ਤਿੰਨ ਜਾਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੁਆਰਾ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਗ ਵਰਗੇ, ਨਿਪੁੰਨ ਯੋਧਿਆਂ, ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਹُنਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਕਾਮਬੋਜ ਤੇ ਬਾਹਲੀਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਧੀਆ ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਦਰਿਆਈ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।