ਰਾਵਣ, ਜੋ ਕਿ ਬੜਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਂਦਰਾਂ ਤੇ ਰੀਛਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ ਕੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਆਇਆ। ਹੁਣ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਉਠੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ? ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ—ਇਸ ਸਬ ਕੁਝ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਲੱਜਾ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ? ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਓਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੋਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ?" ਸਾਰੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਗੱਲ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। (ਇੱਥੇ ਉੱਤਰਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿੰਨਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਦਰਬਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਰੰਤ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਅਜੇਤ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਲਿਆਓ।" ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਤੇ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੋ।" ਰਾਘਵ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ "ਠੀਕ ਹੈ" ਕਿਹਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਥ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਥੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮਹਾਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਉਠਿਆ ਤੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚਲ ਪਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਜਲਦੀ-ਜਲਦੀ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਹਾਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਭਾਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉਠਿਆ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਲਾ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰਾਘਵ ਸੀ, ਉਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਜਾ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜਿਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸੀ, ਦਰਬਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਲਿਆਓ; ਉਹ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।" ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ 'ਤੇ, ਭਰਾ ਇੰਦ੍ਰ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਆਏ। ਪਰ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਹੂ ਵਲੋਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਹੋਣ ਤੇ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਮੁਰਝਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਉਸ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਪੋਂਝੇ, ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਬਿਠਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਰਪਤੀਆਂ।" "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਧਰਮ-ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਸੋਚੋ, ਹੇ ਰਾਜਾ।" ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਪਰ ਚਿੰਤਤ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜ ਹੁਣ ਕੀ ਆਖਣਗੇ। (ਇੱਥੇ ਉੱਤਰਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੁਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਜਦ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਬੈਠੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਸਨ, ਤਾਂ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਸੁੱਕੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ! ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਨਾ ਦਿਓ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵੱਡਾ ਨਿੰਦਾ-ਭਰਾ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਅਫ਼ਵਾਹ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਜਨਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਭੈਣੇ, ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਦੰਡਕ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚ ਆਈ ਕਿ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜੋ ਉਥੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਵੇਂ ਲਿਆਵਾਂ?" "ਫਿਰ, ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਪਰਖ ਲਈ, ਸੀਤਾ ਨੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਕਸ਼ੀ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਨੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।" "ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਵੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ।