ਜਦੋਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣਾਏ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰ ਉੱਠੇ, ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਟਾਂਦਰੇ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਰਾਮ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ—ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਗੁੰਮਸੁਮ ਤੇ ਖੋਏ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਨ, ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਛਸ, ਰੀਛ ਤੇ ਵਾਨਰ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਸਥਾਨ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਚਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਰੀਛਾਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਛਸਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹੇ। ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ, ਰਾਘਵ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ। "ਮੂਰਤ ਰਾਮ! ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾਲੂ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖੋ; ਮੈਂ ਪੁਸ਼ਪਕ ਹਾਂ, ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਮਹਿਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਮਹਲ ਵਿਚ ਗਿਆ; ਉਥੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਾਂ। ਤੁਸੀਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ, ਜਿਸ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਰਾਛਸ ਰਾਜਾ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਾਪੀ ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਵੀ ਅਤਿ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ। ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਹੁਣ, ਹੇ ਮृਦੁਭਾਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸੇਵਾ ਕਰਾਂ। ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਭੂਸ਼ਣ, ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੋ; ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਰਹੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਧਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮੈਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ, ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹਾਂ, ਸਦਾ ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, "ਜੇ ਇਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਪੁਸ਼ਪਕ, ਹਵਾਈ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ; ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਆਵੇ।" ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਜਬੂਤ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਪਕ ਦੀ ਆਰਤੀ ਕੀਤੀ—ਲਾਵਣ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਧੂਪ ਨਾਲ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਕਰਾਂ, ਆ ਜਾਵੀਂ; ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁਭਾਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਲਿਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਵੀਂ, ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰ ਅਤੇ ਵਿਦਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਦਿਸ਼ਾ ਵਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪੁਣਯਾਤਮਾ ਪੁਸ਼ਪਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਵੀਰ, ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਅਜੀਬ-ਅਜੀਬ ਚਮਤਕਾਰ ਵਾਪਰ ਰਹੇ ਹਨ; ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲੋਂ ਅਲੌਕਿਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਰੋਗ ਨਹੀਂ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਔਰਤਾਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਰਦ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਗਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਈ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਸਮੇਂ ਤੇ ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮੀਠਾ ਪਾਣੀ ਵਰਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਹਾਵਣੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਵਗਦੀ ਹੈ। ਨਗਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਅਮਰ ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜ ਕਰੇ।’" ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਮਨਭਾਵਨ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ, ਰਾਮ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਵਨ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਚੰਦਨ, ਅਗਰ, ਆਮ, ਉੱਚੇ ਕਾਲੇਯਾ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵਦਾਰ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਥੇ ਚੰਪਾ, ਅਸ਼ੋਕ, ਪੁੰਨਾਗ, ਮਧੂਕ, ਕਠਲ, ਸਾਲ ਅਤੇ ਧੂਆਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਵਰਖ ਵੀ ਸਨ। ਲੋਧਰ, ਨੀਪਾ, ਅਰਜੁਨ, ਨਾਗ, ਸਪਤਪਰਨ, ਅਤਿਮੁਕਤਕ, ਮੰਦਰ, ਬਨਾਨਾ ਦੇ ਝਾੜ, ਅਤੇ ਲੱਤਾਵਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿਆਪਕ ਸਨ। ਪ੍ਰਿਯੰਗੂ, ਕਦੰਬ, ਵਕੁਲ, ਜੰਬੂ, ਅਨਾਰ ਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ, ਰਸਦਾਰ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਨਵੇਂ ਕੋਪਲਾਂ-ਕੁੜਮਲਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਉਹ ਵਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਾ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਿਵ੍ਯ ਰੁੱਖ, ਸੁੰਦਰ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਮਸਤ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ, ਉਥੇ ਸਨ। ਕੋਇਲਾਂ, ਭੰਵਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸੋਹਣੇ ਆਮ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਵਨ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ, ਹੋਰ ਕਾਲੇ ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ; ਐਸੇ ਅਨੋਖੇ ਰੁੱਖ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਤ ਫੁੱਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕਈ ਆਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਤਲਾਬ ਸਨ। ਲਾਲ ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ, ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕੰਵਲ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਥਾਂ ਸੋਹਣੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ।