ਇਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਖੋਦ ਕੇ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਚ-ਆਤਮਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਆਖਰੀ ਤੱਕ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ। ਇਹ ਕਥਾ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਿਨਾ ਈਰਖਾ ਦੇ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਅਯੋਧਿਆ, ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮਨੁ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਖੁਦ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰ੍ਹ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਾਜ-ਸੜਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਮੇਲ-ਮੁਕਾਬਲੇ, ਵਧੀਆ ਮਾਰਕੀਟਾਂ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਰਥ-ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਭਟ-ਕਵੀ, ਉੱਚੀ ਇਮਾਰਤਾਂ ਤੇ ਝੰਡੇ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜੇ ਜੰਗੀ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਨਾਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ, ਬਾਗਾਂ, ਆਮ ਦੇ ਬਗੀਚੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖਾਈਆਂ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਾਂ, ਊਠ ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਵਸਾਲ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਟ੍ਰਿਬਿਊਟ ਦੇਣ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਥੇ ਜਵੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਮਹਲਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਮਰਾਵਤੀ (ਇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ) ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਚੌਕ-ਚੌਬੰਦ ਵਾਂਗ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਨਾਰੀਆਂ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਅਤੇ ਦੇਵ-ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਵਧੀਆ ਜੜੀ ਹੋਈ, ਪੱਕੀ ਜੜ ਵਾਲੀ, ਸਮਤਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਚੌਲ-ਜੌ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ ਆਵਾਸ 'ਚ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਵੀਨਾ ਅਤੇ ਪਨਵਾਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿਧਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਤਪ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਮਹਿਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਥੇ ਵੀ ਵਧੀਆ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਇਥੇ ਅਜੇਹੇ ਯੋਧੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਤੀਰ-ਬਾਣ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਨਹੀਂ ਚੁਕਦੇ, ਚਾਹੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਹੋਣ, ਹਲਕੇ ਹੱਥ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਣ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦੇ ਸਿੰਘ, ਬਾਘ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਬਾਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਸਨ। ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਰਥ-ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਧਰਮਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ, ਜੋ ਛੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਸਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੱਚ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਵੱਡੇ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਕਥਾ, ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਸੁਣਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਸਭ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ, ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੇ ਦੇਹਾਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਥ-ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਯਜਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰਤੀ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ, ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਤਰ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਤੇ ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਮਨੁ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਾਲਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਚਾ ਅਤੇ ਤ੍ਰੈ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ, ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਾਂਗ ਇੰਦਰ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਵਾਂਗ ਚਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘੱਟ ਧਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਘਰ-ਮਾਲਕ ਪੂਰਾ, ਗਾਂ, ਘੋੜੇ, ਧਨ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਕੋਈ ਲਾਲਚੀ ਜਾਂ ਕੰਜੂਸ, ਨਾ ਕੋਈ ਕਠੋਰ, ਨਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ-ਹੀਣ ਜਾਂ ਨਾਸਤਿਕ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਭ ਆਦਮੀ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ, ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ਼, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਨਾ ਕੰਡੇ, ਤਾਜ, ਹਾਰ, ਘੱਟ ਆਨੰਦ, ਗੰਦੇ, ਬਿਨਾ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਅੰਗ, ਜਾਂ ਸੁਗੰਧ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਗੰਦੇ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਦਾਨ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਬਿਨਾ ਕੜੇ ਜਾਂ ਮਾਲਾ, ਨਾ ਕੋਈ ਬਿਨਾ ਹੱਥ-ਗਹਣੇ, ਨਾ ਕੋਈ ਸਵ-ਨਿਯੰਤ੍ਰਣ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਗਨਿ ਜਾਂ ਯਜਨ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਕੋਈ ਕੰਜੂਸ, ਕੋਈ ਚੋਰ, ਕੋਈ ਮੰਦ-ਚਾਲ-ਚਲਣ, ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ, ਦਾਨ ਤੇ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਸਵੀਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਕੋਈ ਨਾਸਤਿਕ, ਝੂਠਾ, ਗਿਆਨ-ਹੀਣ, ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਸਮਰਥ, ਜਾਂ ਅਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਛੇ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਬਿਨਾ ਵਰਤਾਂ, ਘੱਟ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਗਰੀਬ, ਮਨ-ਬਿਉਂਤ, ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਔਰਤ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾ ਭਾਗ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਲਈ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉੱਚੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਦਾਨੀ, ਵੀਰ, ਤੇ ਸ਼ੌਰਯ-ਵਾਨ ਸਨ। ਸਭ ਲੋਕ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਪਤੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਸ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸਨ, ਵੈਸ਼ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ 'ਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਉੱਚੀਆਂ ਤਿੰਨ ਜਾਤੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਤੇ ਸੁਖ-ਸਮਰਿੱਥੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ।