ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਵਿੱਚ ਹੌਂਸਲਾ, ਕਲਾ, ਬਲ, ਅਡਿੱਗਤਾ, ਬੁੱਧੀ, ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਦੀ ਮਹਾਰਤ, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ—all ਇਹ ਗੁਣ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸਾਰੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਦਾ ਮਨ ਢੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੀ ਛਾਲ ਵਿੱਚ ਸੌ ਯੋਜਨ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਿਲਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ, ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਰਾਵਣ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਕਿੰਕਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਕੈਦ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਫਿਰ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ—ਉਹੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਕੰਮ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿਖਾਏ, ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ ਕਾਲ ਨੇ, ਨਾ ਇੰਦਰ, ਨਾ ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਬੇਰ ਨੇ ਕੀਤੇ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਲੰਕਾ, ਸੀਤਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿੱਤ, ਰਾਜ, ਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਬੰਧੀ ਮਿਲੇ। ਜੇਕਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਨਾ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਜਾਨਕੀ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸੀ? ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਵੈਰ ਵਧਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਬਚਪਨ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹ ਵਿਚ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਨਰਮ ਟਹਿਣੀ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਦੀ ਸੂਝ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪੀੜਾ ਅਤੇ ਜੀਉਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਮਾਹਾਨ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ, ਮੈਨੂੰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਹਨ, ਦੱਸੋ।” ਰਘੁਕੁਲ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬੁੱਧੀਮਤ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਹਨੁਮਾਨ ਬਾਰੇ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਉਹ ਸਭ ਸੱਚ ਹੈ—ਤਾਕਤ, ਤੇਜ਼ੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।” ਅੱਗੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਕਦੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਉਹ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਅਜੇਯ ਹਨ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਣਗੇ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ, ਹੇ ਰਾਮ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਅਚੰਭੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਸੂਮਤਾ ਕਰਕੇ ਅਜੇ ਵੀ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮਨ ਲਗਾ ਕੇ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇੱਕ over-ਚਮਕਦਾਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਸੁਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਪਿਤਾ ਕੇਸਰੀ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅੰਜਨਾ, ਜੋ ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਯੁ ਦੇਵ ਨੇ ਇੱਕ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਅੰਜਨਾ ਨੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਚਿਟੇ ਚਾਵਲ ਜਾਂ ਤਿਤਲੀਆਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਉਸ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਲ ਲੈਣ ਗਈ। ਜਦ ਮਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਰੋਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਗੁਲਹਿੜੇ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਫਲ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵੱਲ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਖੁਦ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਇਹ ਛਾਲ ਦੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ ਤੇ ਯਕਸ਼—all ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਨਾ ਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ, ਨਾ ਗਰੁੜ, ਨਾ ਮਨ ਹੀ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਨਿੱਕਾ ਬੱਚਾ ਇੰਨਾ ਬਲ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਵਾਨੀ ਤੇ ਪੂਰੇ ਬਲ ਵਿਚ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਅਦਭੁਤ ਹੋਵੇਗਾ? ਵਾਯੁ ਦੇਵ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ, ਉਸਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੇ, ਹਿਮਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਂਗ ਠੰਢ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਗਏ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਤੈਅ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਤਾਂ ਨਾਦਾਨ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ,” ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਾੜਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਸੇ ਦਿਨ, ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਫੜਨ ਗਿਆ, ਰਾਹੁ ਵੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਕੜਨ ਆਇਆ। ਹੇ ਰਾਮ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪੀੜਨ ਵਾਲਾ ਰਾਹੁ, ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਉਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ 'ਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭੰਵਾਂ ਚੁਕ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਇੰਦਰ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦਿੱਤੇ, ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੇ ਦਿੱਤੇ?” “ਅੱਜ, ਜਦ ਜੋੜ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਪਕੜਣ ਆਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਾਹੁ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਰਵੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਡਰ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਗੋਲਡ ਦੀ ਮਾਲਾ ਚੁੱਕੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਇੰਦਰ ਆਪਣੇ ਕਈਲਾਸ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ, ਚਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਮਸਤਕ ਤੇ ਸੋਣੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਗਜਰਾਜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ, ਰਾਹੁ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਜਿਥੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਸਨ, ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਰਾਹੁ, ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ, ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਾਹੁ ਵੱਲ ਕਰ ਲਿਆ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਫਿਰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਰਾਹੁ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਵਾਨਰ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਮੂੰਹ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਲਟ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ, ਡਰ-ਡਰ ਕੇ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਚੀਕਦਾ ਰਿਹਾ, “ਇੰਦਰ! ਇੰਦਰ!