ਇਹ ਧਰਤੀ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੇਤ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਖੁਦਵਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਤੇ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਰਾਮਾਇਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਆਰੰਭ ਤੋਂ ਆਖ਼ਰ ਤੱਕ ਸੁਣਾਵਾਂਗੇ, ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਵਿਖਿਆਤ ਨਗਰੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨੁ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਨਗਰ ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਨਗਰ ਦੀ ਰਾਜਮਾਰਗ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਵੱਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਇੰਦਰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਗਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਬੁर्जਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਪਾਰਕ ਮੰਡੀਆਂ ਬੜੀ ਸੁਚੱਜੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਯੰਤਰਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਲਾਕਾਰ, ਹੂੰਨਰਮੰਦ ਅਤੇ ਵਣਜਾਰੇ ਇੱਥੇ ਵਸਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਨਗਰ ਰਥੀਆਂ, ਗਾਇਕਾਂ, ਮਹਾਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜੰਗੀ ਯੰਤਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਨਾਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਬਾਗਾਂ, ਆਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਘੇਰਾਬੰਦੀ ਨਾਲ ਇਹ ਨਗਰ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਡੂੰਘੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖਾਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਾਂਵਾਂ, ਊਠ ਅਤੇ ਗਧਿਆਂ ਨਾਲ ਨਗਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵਫਾਦਾਰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਵਣਜਾਰੇ ਇਸਨੂੰ ਸੋਭਾ ਦੇਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਗਰ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੀ ਅਮਰਾਵਤੀ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਨਗਰ ਚੌਪੜ ਵਾਂਗ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁੰਦਰ ਔਰਤਾਂ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਨਗਰ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅਟੁੱਟ, ਪੱਕੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਚਾਵਲ, ਜੌ ਅਤੇ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਵਾਲਾ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਮਿਲਦਾ ਸੀ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਪਰਮ ਨਿਵਾਸ ਡੋਲ, ਮ੍ਰਿਦੰਗ, ਵੀਣਾ ਅਤੇ ਪਣਵਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ ਪਰਮ ਮਹਿਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਨਗਰ ਵੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਸਤੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਯੋਧੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ ਜੋ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਜਾਂ ਨੇੜੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਚੂਕਦੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਅਤੇ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੱਜਦੇ ਸ਼ੇਰਾਂ, ਬਾਘਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਸੂਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੇਜ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਇਸ ਨਗਰ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਗਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦੇ, ਧਰਮੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਦੁਜਜਨਮਾਂ, ਜੋ ਛੇ ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੇ ਮਾਹਿਰ ਸਨ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਰਗੇ ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਛੇਵੇਂ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਐਸਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਭ ਗਿਆਨਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੂਰ-ਦਰਸ਼ੀ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਦੇਹਾਤੀਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਥੀ, ਯਜਮਾਨ, ਧਰਮ ਨਿਸ਼ਠ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਗਾ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਕੁਬੇਰ ਵਰਗਾ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਅਮਰਾਵਤੀ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਨਗਰ ਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਸੁਚੱਜਾ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਘੱਟ ਧਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਹਰ ਘਰ ਵਾਲਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ, ਗਾਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਕੋਈ ਲਾਲਚੀ, ਸੰਕੁਚਿਤ, ਕਠੋਰ, ਮੂਰਖ ਜਾਂ ਨਾਸਤਿਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਵਾਲੇ, ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦਤ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਾਂਗ ਪਵਿੱਤਰ ਸਨ। ਕੋਈ ਬਿਨਾ ਕੰਨ-ਫੁੱਲਾਂ, ਬਿਨਾ ਮੁਕੁਟ, ਬਿਨਾ ਮਾਲਾ, ਘੱਟ ਭੋਗ ਵਾਲਾ, ਗੈਰ-ਸੁਗੰਧੀ, ਜਾਂ ਅਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਗੰਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਦਾਨ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਬਿਨਾ ਬਾਂਹ-ਫੁੱਲਾਂ ਜਾਂ ਹੱਥ ਦੀਆਂ ਵਿਭੂਸ਼ਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਾਂ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਗਨਿ-ਹੋਮਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਯਜਨਾ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸੰਕੁਚਿਤ, ਚੋਰ, ਦੁਸ਼ਚਰੀਤ ਜਾਂ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਸੰਯਮ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮਿਤ ਰਹਿੰਦੇ। ਕੋਈ ਨਾਸਤਿਕ, ਝੂਠਾ, ਅਗਿਆਨੀ, ਈਰਖਾਲੂ, ਅਸਮਰਥ ਜਾਂ ਮੂਰਖ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ, ਬਿਨਾ ਵਰਤਾਂ, ਘੱਟ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਗਰੀਬ, ਮਨ-ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕੋਈ ਨਰ ਜਾਂ ਨਾਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਗ ਜਾਂ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉੱਚ ਤਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਅਤਿਥੀ ਦੀ ਪੂਜਾ, ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦਾਤਾ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸਨ। ਇਸ ਉੱਤਮ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ।