ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ ’ਤੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਇਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਹਨੂਮਾਨ—ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁਖ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਆ ਗਈ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਰੁਖੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਵਲੋਂ ਉਨਹੀਂ ਦੀ ਬੇਰੁਖੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹਨ। ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ, ਲਜਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕੜ ਗਈ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਚਲਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ, ਅਚੰਭੇ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਭਗਤਵਾਨ ਸੀਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਿੱਠੇ ਚਿਹਰੇ ਵੱਲ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਿਗਾਹ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਦਾ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਹੋਰ ਵੀ ਨਰਮ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸਾਰੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ; ਉਹਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੌਦਵੀ ਦੇ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਪੰਦਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਭੇਦ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ: “ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ! ਤੈਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਛੁਡਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਕੁਝ ਇੱਕ ਮਰਦ ਨੂੰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰਾ ਗੁੱਸਾ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਬੇਇੱਜਤੀ ਦਾ ਦਾਗ ਮਿਟ ਗਿਆ; ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਉਪਮਾਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਇਕਠੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਵਿਰਤਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ, ਮੇਰਾ ਯਤਨ ਸਫਲ ਹੋਇਆ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ। ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਚਲਾਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ; ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਮਾਰੀ ਹੋਈ ਉਹ ਬੇਕੁਸੂਰ ਘੜੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪਾਰ ਹੋ ਗਈ। ਜਿਸ ਨੇ ਬੇਇੱਜਤੀ ਸਹੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਨ ਕਰੇ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮਰਦ ਦੀ ਮਰਦਾਨਗੀ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦੀ? ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਤੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ—ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਅੱਜ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਵਾਕਈ ਵਧਾਈ ਦੇ ਪਾਤਰ ਹਨ। ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਈ ਤੇ ਸਿਆਣੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਅੱਜ ਰੰਗ ਲਿਆਈ। ਇੰਝ ਹੀ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਵੀ ਅੱਜ ਸਫਲ ਹੋਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿਕ੍ਰਿਤ ਭਰਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰਾਏ ਹੋਏ ਹਰਣ ਵਾਂਗ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਉਹ ਅੱਖਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਲੋਕ-ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ’ਚ ਵੰਡ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਵਾਲ ਕਾਲੇ ਅਤੇ ਘੁੰਘਰਾਲੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ: “ਜੋ ਕੁਝ ਬੇਇੱਜਤੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਮੈਂ, ਜੋ ਇੱਜ਼ਤ ਲੋੜੀਦਾ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜੇਤ ਸੀ, ਅਗਸਤ ਮুনি ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਭੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਲੜਾਈ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਲਈ ਕੀਤੀ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਹੀ ਆਚਰਨ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਾਰੀ ਨਿੰਦਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਕਲੰਕ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਤੂੰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਚਰਿੱਤਰ ਹੁਣ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੈ—ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅੱਖ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਬਜਾਏ ਦਰਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਜਨਕ-ਨੰਦਨੀ! ਅੱਜ ਤੂੰ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ ਚਲੀ ਜਾ; ਦੱਸ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਖੁੱਲੀਆਂ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਹੁਣ ਤੈਥੋਂ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਮਰਦ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਪਰਾਏ ਘਰ ਰਹਿ ਆਈ ਔਰਤ ਨੂੰ, ਸਿਰਫ਼ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਖਾਤਰ, ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲੈ ਲੈਂਦਾ। ਤੂੰ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋਈ, ਮੰਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖੀ ਗਈ—ਮੈਂ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਵਾਂ? ਜਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ—ਤੂੰ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਜਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁਭਾਗਾ! ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖੀ ਹੈ; ਜੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਭਰਤ ਉੱਤੇ ਲਾ ਲੈ। ਜਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜਾਂ ਸੁਗਰੀਵ, ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਲੈ; ਹੇ ਸੀਤੇ! ਜਿੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇ, ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਲਾ ਲੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਹੇ ਸੀਤੇ, ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਦੇਵੀ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮੋਹਕ ਹੈ, ਰਾਵਣ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਿਆ।" ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਨੇ ਇਹ ਕੜਵੀਆਂ, ਪਿਆਰ ਵਾਲੇ ਕੰਨ ਲਈ ਅਣਛੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ, ਅਤੇ ਇੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਦੁੱਖ ਜਾਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਨਾਰੀ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੂੰਡ ਨਾਲ ਕੁਚਲੀ ਹੋਈ ਲਤਾ ਵਾਂਗ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਸੋਲਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਘਵ ਵਲੋਂ ਕਹੇ ਗਏ ਕੜਵੇ ਤੇ ਰੋਂਗਟੇ ਖੜੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਦਾ ਚਿੱਤ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲੋਂ, ਉਹ ਵੀ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਇੰਝ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲਜਾ ਨਾਲ ਝੁੱਕ ਗਈ। ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਅੰਗ ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸਮੱਟ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹਨਾਂ ਬੋਲਾਂ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕੀ। ਫਿਰ, ਉਹਨੇ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੰਬਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਵੀਰ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇੰਝ ਕਿਉਂ ਕੜਵੀਆਂ ਤੇ ਦੁੱਖਦਾਇਕ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਰਿਹਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਮ ਮਰਦ ਆਮ ਔਰਤ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੋਵੇ? ਮੈਂ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਤੂੰ ਸੋਚ ਰਿਹਾ; ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਸੌਂਹ ਦੇ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਂ। ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਕਰ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਰਖ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇ।