ਰਾਵਣ ਦੇ ਪਤਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੁਸੀਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਯਾਇਤ ਕੀਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਤੇਰੇ ਬਾਰੇ ਅਫ਼ਵਾਹ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ, ਇਹ ਸਚ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਭਗਤ ਪਤਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਏ ਹੰਝੂ ਬੇਸਬਬ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਰਾਜਾ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ?" "ਇਹ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਕਰਤੂਤ — ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਣ ਦੀ — ਤੁਸੀਂ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ੌਰਯ ਦਾ ਮਾਣ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਗਏ। ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ; ਪਰ ਮੈਂ ਲੜਾਈ 'ਚ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ।" "ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਕਿਸਮਤ ਪਲਟੀ ਹੈ, ਤੇਰਾ ਵਕਤ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਜੋ ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਚੇ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ाली ਭਰਾ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਈ।" "ਹੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ। ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨੇ ਤੇਰਾ ਉਦੇਸ਼ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਾਤੀ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਰਹਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ; ਪਰ ਮੇਰੀ ਨਾਰੀ-ਸਭਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦਇਆ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਭਾਗ ਪਾ ਲਿਆ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ; ਤੇਰੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।" "ਦਸ਼ਾਨਨ, ਤੂੰ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਕਹੀ ਸੁਧਾਈ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।" "ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਸਲਾਹ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਕਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਸੀ, ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਮਾਰੀਚਾ, ਕੁੰਭਕਰਨ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਸਲਾਹ — ਤੂੰ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਅਣਦੇਖਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ, ਪੀਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਖੂਨ ਵਿਚ ਲਿਪਟਿਆ, ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈ?" "ਸੁੱਤੇ ਵਰਗਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ? ਤੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਕਲਾ-ਪ੍ਰਵੇਣ ਸੀ, ਕਦੇ ਲੜਾਈ 'ਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।" "ਯਾਤੁਧਾਨਾ ਦੀ ਪੌਤਰੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ? ਉਠ, ਉਠ! ਨਵੀਂ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੋਈ, ਪਰ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਪਿਆ ਹੈ।" "ਅੱਜ, ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਲੜਾਈ 'ਚ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਸੀ।" "ਉਹ ਗਦਾ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਜਰ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਤੇ ਲੜਾਈ 'ਚ ਮਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਟੁੱਟੀ ਪਈ ਹੈ।" "ਤੇਰੀ ਲੋਹੀ ਗਦਾ, ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ 'ਚ ਵੰਡ ਗਈ, ਲੜਾਈ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮੀ ਵਾਂਗ ਲਿਪਟਿਆ ਪਿਆ ਹੈ।" "ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਪਰੀਤ ਹੋਵਾਂ? ਉਸ ਦਿਲ 'ਤੇ ਸ਼ਰਮ, ਜੋ ਇਹ ਦੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ, ਉਹ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ।" "ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਈ।" "ਸਵੇਰੇ ਬੱਦਲ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਹ-ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਵਿਚ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਕੀਤਾ।" "ਉਹ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰੋਈਆਂ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ: 'ਮਹਿਲਾ, ਕੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਸਥਿਰ ਹੈ?'" "ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਸ ਗੁਣਾ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿਚ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ; ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।" "ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਤੇ ਸੁਚੱਜਾ ਚਿਹਰਾ ਭਿੱਜ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।" "ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਵਾਓ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰੋ; ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਸਹੀ, ਧਰਮਕ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਸੋਚ ਕੇ ਵੇਖਿਆ — ਉਹ ਨੇਕੀ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਕਠੋਰ, ਨਿਰਦਈ ਤੇ ਠੱਗ ਸੀ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕੀਤੀ; ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਾ।" "ਰਾਵਣ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਵੱਡਾ ਹੈ; ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦਈ ਕਹਿਣਗੇ, ਰਾਮ।" "ਉਸ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਚੰਗੇ ਵਿਹਾਰ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਚਰਚਾ ਕਰਨਗੇ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਪਾਲਣਹਾਰ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।" "ਰਾਮ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਮੈਂ ਵੀ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।'" "ਫਿਰ ਵੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਾਂਗਾ; ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਰਾਤ-ਚਰਣ ਅਧਰਮੀ ਤੇ ਠੱਗ ਸੀ।" "ਉਹ ਤੇਜੀਲਾ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸੀ, ਲੜਾਈ 'ਚ ਕਦੇ ਵੀ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਹਾਰਿਆ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਰਾਵਣ, ਜੋ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ — ਵੈਰ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਵਾਓ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਰਵਾਉਂਦਾ; ਯੋਗ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰ।" "ਤੂੰ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਤੇ ਜਲਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਮਿਲੇਗੀ; ਰਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਤੁਰ ਪਿਆ।" "ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਭਰਾ ਰਾਵਣ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਤੇ ਲੰਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਨੇ ਜਲਦੀ ਰਾਵਣ ਦਾ ਅੱਗ ਦਾ ਚੌਕ, ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ, ਅੱਗ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੇ।" "ਉਸ ਨੇ ਚੰਦਨ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ, ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਅਗਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧਾਂ ਲਿਆਈਆਂ।" ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਪਤਨ ਤੇ ਵਿਲਾਪ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਧੀਆ ਚਤੁਰਾਈ, ਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਧਰਮ-ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਤਿਮ ਕ੍ਰਿਆ, ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਹੋਈ।