ਰਾਵਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਦੋਦਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਦੇ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਕਦੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਮਦਿਰਾ ਵਿੱਚ ਲੜਖੜਾਉਂਦੀਆਂ, ਸ਼ਰਾਬ ਦੇ ਮਹਫ਼ਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀਆਂ। ਪਰ ਅੱਜ, ਉਹੀ ਚਿਹਰਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਤਪਤ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ—ਮਾਸ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਰਥ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਮੈਲਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹਾਲਤ 'ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਮੰਦੋਦਰੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕਦੇ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕੀ; ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਪਤੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅਧੀਨ, ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਕਰਦੀ ਸੀ—ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਵਿਰਤਾ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਅਜਿਹਾ ਡਰ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਦੇ ਉਮੀਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਨੀਲਮ ਵਾਂਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਨੀਲਾ, ਵੱਡਾ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਉੱਚਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ ਕੜੇ, ਬ੍ਰੈਸਲੈਟ, ਮਣੀਆਂ, ਮੋਤੀ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਗਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਉਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਕਈ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੋ ਸਰੀਰ ਕਦੇ ਛੁਹਣ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭੇਦਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੁੱਤੇ ਵੱਲੋਂ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਾਂਗ, ਗਲਵੱਛੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਅਤੇ ਜੋੜ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਿਆ, ਕਾਲਾ ਤੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਤਪਤ। ਮੰਦੋਦਰੀ ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਵੱਧਿਆ ਗਿਆ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵਿਖਰਿਆ, ਕੀ ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸਲ, ਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ? ਜੋ ਮੌਤ ਨੂੰ ਵੀ ਮੌਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਆ ਗਿਆ? ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀ। ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਦਾ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਨਿੱਘਾ ਬੋਲਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਅਤੇ ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਬੁਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ, ਦਾਨਵਾਂ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਨਿਵਾਤਕਵਚਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ, ਅਨੇਕ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਤੋੜਦਾ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਯਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਅ攫ਦਾ। ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੀਡ ਕਰਦਾ, ਲੰਕਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਦਾ। ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸੁਖ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦਿੰਦਾ, ਰਥ-ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ—ਅਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਪਤੀ ਨੂੰ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੰਦੋਦਰੀ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਠੀਕ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਜੀਵਨ ਰਹੇਗੀ, ਜਦਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਵਣ ਦੇ ਨਾਲ ਵਿਲਾਸੀ ਪਲੰਗਾਂ 'ਤੇ ਲੈਟਦੀ ਸੀ। ਮੰਦੋਦਰੀ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਪਤੀ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਢਕ ਕੇ ਕਿਉਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋ, ਜਦਕਿ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ? ਮੰਦੋਦਰੀ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਪਹਿਲਾਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਗਈ, ਆਪਣੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੱਜੀ ਹੋ ਗਈ। ਸੁਖ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰੇਗੀ, ਕਠਿਨ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚੱਲੇਗੀ, ਅੱਜ ਰਾਜਾ ਲਈ ਇਹ ਰਾਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ। ਉਹ ਅਰਜ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਓ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਜੀ ਸਕਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਦੁਖੀ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੇ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਗੁੱਸੇ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬਿਨਾ ਸਜਾਵਟ ਦੇਖ ਕੇ? ਮੰਦੋਦਰੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਆਈ ਹੈ, ਪਤੀ ਦੇ ਪਾਸ; ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪਿਆਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਲਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਪੁੱਛਦੀ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਉਂ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੋ? ਤੁਹਾਡੀ ਸਖੀ, ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਰੱਖਵਾਲੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸੰਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਦਿੰਦੇ ਹੋ; ਰਾਜਾ, ਕਈ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀਆਂ—ਹੁਣ ਦੁਖੀ, ਸ਼ਾਪਿਤ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਸ਼ਾਪ ਸੱਚ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਾਰੇ ਜੋ ਉਪਾਖਿਆ ਫੈਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਰਾਜਾ, ਉਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਅੰਸੂ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਕਿਵੇਂ, ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ? ਮੰਦੋਦਰੀ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਛੋਟਾ ਕੰਮ, ਇੱਕ ਔਰਤ ਨੂੰ ਚੁਰਾਉਣ ਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਦਕਿ ਆਪਣੇ ਵਿਰਤਾ 'ਤੇ ਮਾਣ ਸੀ; ਰਾਮ ਨੂੰ ਮ੍ਰਿਗ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਮ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਕੇ। ਰਾਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੱਖ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਆਇਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਾਇਰ ਹੋ। ਹੁਣ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡਾ ਭਾਗ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਪੂਰਵ-ਭਵਿੱਖ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਅ攫ਦੇ ਵੇਖ, ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ, ਵਿਰਤਾਵਾਨ ਭਰਾ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁਕੀ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਕਾਰਨ ਆਈ। ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਉਦੇਸ਼ ਰੱਖਿਆ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਬਰਬਾਦੀ ਲੈ ਆਇਆ; ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੁਲ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਦੋਦਰੀ ਆਖਦੀ ਹੈ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਲਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਜੋ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਵਿਰਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ; ਪਰ, ਆਪਣੇ ਨਾਰੀ-ਸਵਭਾਵ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦਇਆ ਵੱਲ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣਾ ਭਾਗ ਮਿਲਿਆ, ਚਾਹੇ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ।