ਰਾਵਣ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਿਉ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮੰਦਰੋਦਰੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਗਹਿਰੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, “ਜੋ ਚੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਮੰਦਾ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਸੁੱਖ ਲੱਭ ਲਿਆ, ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਵਣ, ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਸੋਹਣੀਆਂ ਤੇ ਰੂਪਵਾਨ ਸਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੋਹ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ। ਮੈਥਿਲੀ—ਸੀਤਾ—ਨਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਪਰ ਮੋਹ ਤੇ ਮਾਇਆ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਤੂੰ ਖੁਦ ਹੀ ਸੀਤਾ ਰੂਪ ਮੌਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਨੇੜੇ ਲਿਆਇਆ। ਹੁਣ ਮੈਥਿਲੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਰਹੇਗੀ। ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੁੰਨ ਘੱਟ ਸਨ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹਾਂ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਕੈਲਾਸ, ਮੰਦਰ, ਮੇਰੂ ਜਾਂ ਚਿੱਤਰਰਥ ਦਾ ਜੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਂਦੀ ਸੀ, ਰੌਣਕਦਾਰ ਵਿਮਾਨਾਂ ’ਚ ਸਫਰ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਦੇਸ਼ ਵੇਖੇ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਉਹੀ ਔਰਤ ਹਾਂ, ਪਰ ਹੁਣ ਬਦਲ ਗਈ ਹਾਂ; ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਕਿੰਨੀ ਬੇਵਫਾ ਹੈ! ਹਾਏ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰਾ ਨਰਮ, ਸੋਹਣਾ, ਸੁਡੌਲ ਤੇ ਨਿਮਰ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ— ਚੰਨ, ਕਮਲ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਰੂਪ, ਚਮਕਦਾਰ ਮੁਕੁਟ, ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਕੁੰਡਲ—ਤੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਮਦ ਹੋ ਕੇ ਰਸਮਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੀਆਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਬੋਲੀ—ਹੁਣ ਉਹ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿਣ-ਭਿੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਤੇਰਾ ਮਾਸ ਤੇ ਦਿਮਾਗ ਛਿਣਾ ਹੋਇਆ, ਰਥ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵਿਧਵਾ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਮੂਰਖ, ਕਦੇ ਸਮਝੀ ਨਹੀਂ—ਮੇਰਾ ਪਿਓ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਪਤੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ। ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਮਾਣ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੱਡੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਨਿਰਭੀਕ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਅਣਜਾਣ ਡਰ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਮੈਂ ਕਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ? ਨੀਲੇ ਨੀਲੇ, ਨੀਲਮ ਵਰਗੇ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ, ਗਹਿਣਿਆਂ, ਬ੍ਰੈਸਲੈਟਾਂ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੇ, ਖੂਬਸੂਰਤ, ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ—ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਦੇ ਛੂਹਣ ਲਈ ਮੁਸ਼ਕਲ, ਹੁਣ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨੋਚਿਆ ਹੋਇਆ ਲਾਸ਼ ਵਰਗਾ, ਹਰ ਥਾਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟਾਂ, ਰਗਾਂ ਤੇ ਜੋੜਾਂ ਵਿੱਛੜੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਥੜਿਆ ਹੋਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਵਜਰ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ—ਹਾਏ, ਇਹ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹਕੀਕਤ, ਕਿ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੌਤ ਲਈ ਵੀ ਮੌਤ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੌਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਭੋਗੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਡਰ, ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦਾ ਜਿੱਤੂ, ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਵੀ ਲੜਨ ਵਾਲਾ, ਅਹੰਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਦਾਂ ਤੇਰੀ ਵਿਰਤਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ। ਤੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਅੱਗੇ ਡੰਕੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਮਾੜੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਦਾਨਵਾਂ ਤੇ ਯਕ੍ਸ਼ਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ। ਨਿਵਾਤਕਵਚਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹਰਾ ਕੇ, ਬੇਅੰਤ ਯੱਗ ਤੋੜ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਤੋੜਨ ਵਾਲਾ, ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਰਚਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਵੀਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕਣ ਵਾਲਾ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਲੰਕਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਭਿਆਨਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਤੂੰ ਸਾਨੂੰ ਸੁਖ-ਭੋਗਾਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਰਥੀ ਮਹਾਨ ਸੀ—ਉਹ ਰਾਵਣ ਅੱਜ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਅਜੇ ਵੀ ਇਹ ਸਰੀਰ ਝੱਲ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਪਤੀ ਮਰ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਮੈਂ ਕਦੇ ਰਾਜਸੀ ਵਿਛੋਣਿਆਂ ਤੇ ਸੁੱਤੀ ਸੀ। ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਥੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਘਾਇਲ ਹੋਇਆ, ਹੁਣ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਿੱਛੜ ਗਈ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ। ਹੁਣ ਸੁਖ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਅਣਗਿਣਤ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਕਰਾਂਗੀ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਕ ਲੰਮਾ ਤੇ ਔਖਾ ਰਸਤਾ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਚਲ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਇਥੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ, ਜੋ ਦੁੱਖੀ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਥੇ ਬਿਨਾ ਸਜਾਵਟ ਤੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੇ ਆਈ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਆਈ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਵਾਮੀ; ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪਤਨੀਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖ, ਜੋ ਹੁਣ ਲਾਜ ਦੇ ਪਰਦੇ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ? ਤੇਰੀ ਇਹ ਸਾਥਣ, ਹੁਣ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਨਾ ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੰਦਾ, ਨਾ ਕਦਰ ਕਰਦਾ; ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਨੇਕ ਉੱਚ-ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਭਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਧਰਮ-ਪਰਾਇਣ, ਵੱਡਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰੋਦਰੀ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਸਰੀਰ ਕੋਲ ਬੈਠੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਨਸੀਬ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ।