ਜਦ ਰਾਵਣ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋਈ, ਤਦ ਕਿਸੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ—ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਉਹ ਵੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਵਿਧਵੰਸ ਹੋਇਆ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤੇਰਾ ਆਪ ਦਾ ਵੀ ਅੰਤ, ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਭੀ ਭਾਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ। ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਇੱਛਾ, ਨਾ ਸ਼ੌਰੀਆ, ਨਾ ਆਗਿਆ—ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਦ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂਆਂ ਲੈ ਕੇ, ਬਿਲਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਮਾਦਨੂਆਂ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਸੋ ਗਿਆਰਵਾਂ ਸਰਗ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤੇ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤਨੀ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਲ ਤੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਕਲਪਨੀਆ ਹਨ, ਮੰਦੋਦਰੀ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸੋਗ ਮਨਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਖੀ, “ਹੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ! ਤੂੰ ਜੋ ਵਿਸ਼ਰਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਕਪਕਪਾਂਦਾ ਸੀ। ਤੇਰੇ ਰੋਸ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਗਾਇਕ ਵੀ ਦਿਸਾ-ਦਿਸਾ ਨੂੰ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਿਆ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਹੈ—ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ, ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ? ਤੂੰ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਤੂੰ ਅਪਰਾਜਿਤ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਤੂੰ ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ, ਜੋ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਨਾ ਅਕਲਪਨੀਆ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਰਾਮ ਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੈਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਜਾਂ ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਆਪ ਆ ਗਈ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਵਿਧਵੰਸ ਲਈ ਅਦਭੁਤ ਮਾਇਆ ਰਚ ਕੇ। ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਹਰਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੋ ਰਾਮ ਹੈ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਦਿ, ਮੱਧ, ਅੰਤ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਹਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਅਤੇ ਸੰਗ, ਚਕਰ, ਗਦਾ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੀਨੇ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਇਹ ਸਦਾ ਸੁਖੀ, ਅਪਰਾਜਿਤ, ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਅਸਲੀ ਸ਼ੌਰੀਏ ਵਾਲਾ ਵਿਣੂ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਵਾਨਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਉਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਸਤੇ, ਸਭ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਇੱਥੇ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਦਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਦ ਤੂੰ ਇਸ ਦੈਤਯ-ਵੈਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਵੈਰ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਖਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਮ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਅਤੇ ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਦੇਵਤੇਆਂ ਲਈ ਭੀ ਅਪਹੁੰਚ ਸੀ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਘਬਰਾਏ। ਮੈਂ ਤਦ ਵੀ ਆਖਿਆ ਸੀ, ‘ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਕਰੋ।’ ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਹੁਣ ਇਹ ਵਿਪੱਤੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਈ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਤੂੰ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚਾਹ ਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਚਾਹਿਆ, ਜੋ ਅਰੁੰਧਤੀ ਅਤੇ ਰੋਹਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਹੇ ਮੂੜ੍ਹ! ਤੂੰ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜਤ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਕੇ ਅਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵਰਗੀ, ਲੱਖਣਾਂ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗੀ, ਅਤੇ ਪਤੀ-ਵ੍ਰਤਾ ਸੀ। ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਸੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਸੀ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲੀ ਤੇ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਠੱਗੀ ਨਾਲ ਲੈ ਆਇਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਤੇ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਥਿਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਤਦ ਤੂੰ ਪਤੀ-ਵ੍ਰਤਾ ਦੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜਲ ਗਿਆ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਹਣਿਆ, ਤਦ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਜਲਿਆ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇੰਦਰ, ਅੱਗ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੈਨੂੰ ਡਰਦੇ ਸਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਪਾਪ ਦੇ ਕਰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਤਾ ਉਹ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਚੰਗਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਮੰਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਦਾ ਫਲ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਿਆ, ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ। ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਸੋਹਣੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਨ, ਪਰ ਵਾਸਨਾ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਿਆ। ਨਾ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਸੋਹਣੇਪਣ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਸ਼ੀਲ ਵਿੱਚ ਮੈਥਿਲੀ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਜਾਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੋਹ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਅੰਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮੌਤ ਦਾ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਮੈਥਿਲੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ। ਮੌਤ, ਜੋ ਸੀਤਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੂੰ ਦੂਰੋਂ ਲਿਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਕਰ ਲਿਆ; ਮੈਥਿਲੀ ਹੁਣ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਵੇਗੀ। ਪਰ ਮੈਂ, ਜੋ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪੂੰਜੀ ਵਾਲੀ ਹਾਂ, ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹਾਂ—ਕੈਲਾਸ, ਮੰਦਰ, ਮੇਰੂ ਤੇ ਚੈਤ੍ਰਰਥ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲਕੇ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਮਨਾਈਆਂ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦਿਵ੍ਯ ਉੱਦਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮੰਨਿਆ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰਥ ਵਿੱਚ ਵਿਹੜੀਆਂ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ। ਕਈ ਦੇਸ਼ ਵੇਖੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਸੁਖਾਂ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹੀ ਔਰਤ ਹਾਂ, ਪਰ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਗਈ ਹਾਂ; ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਚੰਚਲ ਕਿਸਮਤ ਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ! ਹਾਏ, ਰਾਜਾ!