ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ 'ਚ, ਜਿਸ ਰਾਵਣ ਨੇ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਇਸੀ ਮੈਦਾਨ 'ਚ ਨਿਧਨ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੁਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗਿਆ, ਉਸੇ ਨੇ ਅੱਜ ਇਕ ਮਾਨਵ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਡਰ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਾਨ ਅਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਅਜਿੱਤ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਇਕ ਮਨੁੱਖੀ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਤੀ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ—ਜੇਕਰ ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਸਦਾ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦਾ ਨਾ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨਾਸ ਹੁੰਦੇ, ਨਾ ਅਸੀਂ—all ਕੁਲ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਜਣ ਭਰਾ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਵੀ ਨਾ ਮੰਨੀ, ਉਸਨੂੰ ਕਠੋਰ ਸਮਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰ ਲਿਆ। ਜੇਕਰ ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਮਾ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਘੋਰ ਵਿਨਾਸ਼, ਜੋ ਸਾਡੀ ਜੜ ਤੱਕ ਖਤਮ ਕਰ ਗਿਆ, ਕਦੇ ਨਾ ਆਉਂਦਾ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਮਾ ਸਾਡਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਵਿਧਵਾ ਨਾ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਾਡੀਆਂ ਆਸਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਰ, ਜਦ ਤੂੰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਜਬਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ, ਤਦ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਤੂੰ ਆਪ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਾ ਇੱਛਾ ਰਹੀ, ਨਾ ਇੱਛਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ; ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥ ਹੈ—ਜੋ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੌਤਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤੇਰੀ ਵੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਨਾ ਧਨ, ਨਾ ਇੱਛਾ, ਨਾ ਸ਼ੌਰਯ, ਨਾ ਆਗਿਆ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ, ਜਦ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚੱਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕੋਈ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੋੜ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ, ਬਿਲਕਦੀਆਂ ਉਲਤੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਰੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਜਦ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤੇ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਮਨਦੋਦਰੀ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵੱਲ ਵੇਖਦੀ ਹੋਈ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਉਸਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵ, ਜਿਸਦੇ ਕਰਤੱਬ ਅਕਲਪਨੀਆਂ ਹਨ, ਰਾਮਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਆਖਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਬਲਵਾਨ! ਇੰਦਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਕੰਬਦਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਵੈਸ਼ਰਵਣ ਦਾ ਭਰਾ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ ਮਹਾਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਗਾਇਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ ਚੌਂਕ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਅੱਜ ਤੂੰ ਰਾਮਾ, ਇਕ ਆਮ ਮਨੁੱਖ, ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਾਰ ਗਿਆ—ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ? ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਏ, ਵਿਖੇ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਤੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਰਾਮਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਨਾਂ ਅਕਲਪਨ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਇਹ ਰਾਮਾ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ; ਉਹ, ਜੋ ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੈਨੂੰ ਫੌਜ ਵਿਚ ਮਾਰ ਸਕੇ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਰਾਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਤ ਆਪ ਆਈ, ਤੇਰੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਮੋਹ ਰਚਿਆ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਵਾਸਵ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਪਰ ਵਾਸਵ ਨੂੰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ। ਇਹ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਸ਼ੌਰਯ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵੈਰੀ, ਬੇਅੰਤ ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਪਰਮ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਆਰੰਭ ਹੈ, ਨਾ ਮੱਧ, ਨਾ ਅੰਤ; ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਰਜਨਹਾਰ, ਸ਼ੰਖ, ਚਕਰ ਤੇ ਗਦਾ ਧਾਰੀ। ਜਿਸਦੇ ਸੀਨੇ 'ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਲਾਭੀ, ਅਜਿੱਤ, ਅਬਿਨਾਸੀ ਤੇ ਡਿੱਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਵਾਹ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਅਸਲ ਸ਼ੌਰਯ ਵਾਲਾ, ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਉਸਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਹਨ; ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਲੋਕ-ਮੰਗਲ ਲਈ ਆਇਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ, ਉਸ ਰਾਮਾ ਨੇ, ਜੋ ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵੈਰੀ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਵੈਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵੀ, ਜਦ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਰਾਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਖਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਓਸ ਵੇਲੇ ਰਾਮਾ ਕੋਈ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਤੇ ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਗਿਆ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਪਹੁੰਚ ਸੀ, ਓਸ ਵੇਲੇ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਦੁੱਖ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪ ਕਿਹਾ ਸੀ, 'ਰਾਘਵ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਾ ਕਰੀਏ।' ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਾ ਮੰਨੀ; ਹੁਣ ਇਹ ਵਿਪਤਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੂੰ ਅਚਾਨਕ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚਾਹ ਲਿਆ। ਆਪਣੀ ਦੌਲਤ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਕੁਲ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਉਸਨੂੰ ਚਾਹਿਆ, ਜੋ ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੇ ਰੋਹਣੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੀ। ਸੀਤਾ, ਜੋ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਸਭ ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਸਭ ਲਕਸ਼ਮੀਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਛੁਹ ਕੇ ਤੂੰ ਅਯੋਗ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਲੀ, ਦੁਖੀ, ਤੇ ਸਭ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਲਿਆ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਮੈਲਾ ਕੀਤਾ। ਤੇ, ਮੈਥਿਲੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ, ਤੂੰ ਉਸਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਨਾਲ, ਜਲ ਗਿਆ। ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ, ਤਦ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਨਹੀਂ ਸੜਿਆ, ਇਹ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਅਗਨੀ ਸਮੇਤ, ਤੇਰੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਸੀ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਪਾਪੀ ਕੰਮ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਰਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਮਿਲਦਾ ਹੀ ਹੈ—ਇਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।