ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੰਸ਼ਜ ਵਜੋਂ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਂ ਇੰਦਰ, ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਸਨ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਇਕ-ਸੌ-ਨੌਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਭੂਮੀ 'ਤੇ ਮਰਾ ਹੋਇਆ, ਹਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪੀੜ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਹੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ, ਸਿਆਣਪ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਤੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਵਿਛੌਣ 'ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਕਿਉਂ ਪਿਆ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਲੰਮੇ, ਹੁਣ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਚੁਕੇ ਬਾਂਹ, ਜੋ ਕੰਗਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਏ ਹਨ; ਤੇਰਾ ਮਕੁਟ ਪਾਸੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਦੇਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਇਹ ਹੀ ਹੁਣ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਪਰ ਉਹ ਸਲਾਹ ਤੈਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਨਾ ਪ੍ਰਹਸਤ ਨੇ ਅਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਨਾ ਇੰਦਰਜਿਤ, ਨਾ ਹੋਰ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ, ਨਾ ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਸੀ, ਨਾ ਅਤਿਕਾਇਆ, ਨਾ ਨਰਾਂਤਕ—ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ; ਤੇਰੇ ਆਪ ਨੇ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਨਤੀਜਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਸਿਆਣਿਆਂ ਦਾ ਪੁਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ; ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਅਰਥ ਲੁਕ ਗਿਆ; ਚੰਗੇ ਹੱਥ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ; ਚੰਦ ਮੰਦੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਚਿਤ੍ਰਭਾਨੂ ਦੀ ਚਮਕ ਬੰਦ ਹੋ ਗਈ; ਨਿਸ਼ਚੇ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ—ਹੁਣ ਜਦ ਇਹ ਵੀਰ, ਹਥਿਆਰ-ਧਾਰੀ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿਦਾ ਹੋ ਚੁਕੀ, ਉਸ ਲਈ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ਕੀ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਜਦ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ ਜੰਗ ਦੀ ਧੂੜ 'ਚ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ? ਧੀਰਜ ਦੇ ਨੌਂਕ ਵਜੋਂ, ਮਹਾਨ ਤਪ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵਜੋਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਵਜੋਂ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਰਾਜਾ ਦਾ ਵੱਡਾ ਦਰੱਖਤ ਰਾਘਵ ਦੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਚਮਕ ਦੇ ਸੀੰਗ, ਵੰਸ਼ ਉੱਤੇ ਵੰਸ਼, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਦਇਆ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਫੜ ਲਈ, ਹਾਥੀ ਰਾਵਣ ਹੁਣ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ੂਰਤਾ, ਜੋ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਦੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਹ ਧੂੰਏ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸੀ—ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸ ਅੱਗ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਦਲ ਵਾਂਗ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਬੁਝ ਗਈ। ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਟਾ, ਬਲਦ ਦੀ ਕੁਮਲ, ਗੈਂਡੇ ਦੇ ਸੀੰਗ, ਜਿੱਤੂ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸਾਂਡ, ਚਲਾਕ ਕੰਨ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਬਰ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਨੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਤਰਕ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਨਾ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚਲ; ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸੀ, ਬਿਨਾ ਡਰ ਦੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਜੋ ਯੋਧੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਰਨ 'ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਸਿਆਣੇ—ਜਦ ਉਹ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਮਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਜਿੱਤ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਹੀਰੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਹੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸਿਆ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਯੋਧਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਇਆ; ਪੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਯੋਧੇ ਦਾ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਚ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਸੋਚੋ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਆਖੀਆਂ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਵੀ, ਹਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਆ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਥੰਮ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਸੁਖ-ਸਾਧਨ ਭੋਗੇ, ਨੌਕਰਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕੀਤੀ; ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਸੌਂਪਿਆ, ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਸਹਾਰਿਆ। ਉਹ ਵੈਰੀਆਂ ਲਈ ਅੱਗ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਤਪਸੀ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗਾ ਸੀ; ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਮਰੇ ਹੋਏ ਲਈ ਹੋਣੇ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਅਗਵਾਈ 'ਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਦਇਆ ਭਰੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਸਵਰਗ ਰੀਤਾਂ ਦੀ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਵੈਰ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸਾਡਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਣ; ਮੇਰਾ ਤੇਰਾ, ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕ-ਸੌ-ਦਸਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੁਣਾਈ ਮਿਲੀ, ਕਿ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਮਹਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ 'ਚ ਲੜ੍ਹਦੀਆਂ, ਵਾਲ ਖੁੱਲੇ ਹੋਏ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੇ ਵਾਝਿਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਰਾਹੀਂ ਹੋਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਆਈਆਂ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਲੱਭਦੀਆਂ। 'ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ!' ਤੇ 'ਹਾਏ, ਸਾਡੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ!' ਆਖਦੀਆਂ, ਉਹ ਖੂਨ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਤਪਤ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਚੰਬੜੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਪਤੀ ਦੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਵਣ-ਹਾਥਣਾਂ ਵਾਂਗ ਰੋਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਮਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਦੇਹ ਵੱਡੀ, ਸ਼ੂਰਤਾ ਮਹਾਨ, ਅਤੇ ਚਮਕ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੀ ਕਜਲ ਦੀ ਢੇਰੀ ਹੋਵੇ। ਅਚਾਨਕ, ਆਪਣਾ ਪਤੀ ਜੰਗ ਦੀ ਧੂੜ 'ਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਬੇਲਾਂ। ਗਹਿਰੀ ਮਮਤਾ ਨਾਲ, ਇੱਕ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਬੜਿਆ ਤੇ ਰੋਈ; ਦੂਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜੇ; ਹੋਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗਰਦਨ ਨੂੰ ਫੜਿਆ। ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਲੜ੍ਹਿਆ; ਦੂਜੀ, ਉਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਲ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈ। ਇੱਕ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ 'ਤੇ ਔਸ ਵਾਂਗ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰੋਈਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਧ ਦੁਖ ਕੀਤਾ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਯਮ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਕੁਬੇਰ ਤੋਂ ਪੁਸ਼ਪਕ ਰਥ ਛੀਨ ਲਿਆ— ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਮੌਤ ਤੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸੀਆਂ ਦਾ ਅਤੁੱਟ ਦੁਖ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਵਿਰਾਦਰੀ, ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਕਥਾ ਵਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ।