ਜਦੋਂ ਰਾਵਣ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਸ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਹੰਕਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਗੜਗੜਾਉਂਦੇ ਰਥ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ—ਇਹ ਇੱਕ ਸੌ ਚੌਥਾ ਸਰਗ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਅਤਿ ਭਟਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਮੌਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਤੇਜਿਤ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਥ ਹੰਕਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਨਿਰਬਲ, ਨਰ-ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਡਰਪੋਕ, ਹੌਸਲੇ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਤੇ ਊਰਜਾ ਰਹਿਤ ਦਿਸਦਾ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਦੂ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਨਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਓ ਮੂਰਖ। ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਹਮਣੇ ਮੇਰਾ ਰਥ ਕਿਉਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜਾਇਆ? ਅੱਜ, ਤੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਸ਼ੌਰਿਆ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ—all ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਡਰਪੋਕ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਇਹ ਭਟਕਣ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸ਼ੱਕ ਠੀਕ ਹੈ—ਤੈਨੂੰ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਸੋਂ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੋਸਤ, ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਐਸਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ; ਇਹ ਤਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਕਦੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਗੁਣ ਯਾਦ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਲਦੀ ਰਥ ਵਾਪਸ ਵਿਰੋਧੀ ਕੋਲ ਲੈ ਚਲ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਚਲਾ ਨਾ ਜਾਵੇ।” ਅਜਿਹੀ ਤਿੱਖੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਰਥ ਹੰਕਣ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਭਲਾ-ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਭਲਾਈ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮੈਂ ਨਾ ਤਾਂ ਡਰਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਭਟਕਿਆ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਵੈਰੀ ਪਾਸੋਂ ਖਰੀਦਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਨਾ ਮੈਂ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਰਵਾਇਤੀ ਚਾਲਾਂ ਭੁੱਲੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ, ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਤੇ ਤੇਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇਹ ਔਖਾ ਕੰਮ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਿਕੰਮਾ ਜਾਂ ਘਟੀਆ ਨਾ ਸਮਝੀਂ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹਾਂ। ਸੁਣ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਰਥ ਕਿਉਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਦਾ ਵਗ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਜੰਗ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਹੈਂ; ਪਰ ਤੇਰੇ ਸ਼ੌਰਿਆ ਜਾਂ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਮੇਰੇ ਰਥ ਦੇ ਘੋੜੇ ਵੀ ਰਥ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਹ ਕੇ ਥੱਕ ਗਏ ਹਨ; ਉਹ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ, ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਗਾਂਵਾਂ। ਸਾਡੇ ਲਈ ਕਈ ਅਸ਼ੁਭ ਸੂਚਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਆਏ ਹਨ, ਜੋ ਉਠੇ ਹਨ, ਉਹ ਚੰਗੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਸਮਾਂ, ਥਾਂ, ਇਸ਼ਾਰੇ, ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਥਕਾਵਟ, ਆਪਣੀ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ—ਇਹ ਸਭ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜੰਗ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ-ਉਤਾਰ, ਸਮਤਲ ਜਾਂ ਉਬੜ-ਖਾਬੜ ਹੋਣਾ, ਵੈਰੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਇਰਾਦਾ—all ਸਮਝਣੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਦੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ, ਕਦੋਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣਾ, ਕਿਵੇਂ ਥਾਂ ਬਣਾਉਣੀ ਜਾਂ ਛੱਡਣੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਤੇ ਰਥ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ, ਮੈਂ ਇਹ ਠੀਕ ਸਮਝ ਕੇ ਰਥ ਵਾਪਸ ਲਿਆਇਆ। ਹੇ ਵੀਰ, ਇਹ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਜੋ ਕੁਝ ਕੀਤਾ, ਮਾਲਕ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇਵੇਂ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੋੜ ਜਾਂ ਵਲਣ ਨਾ ਰੱਖ ਕੇ।” ਰਥ ਹੰਕਣ ਵਾਲੇ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਵਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਤੇ ਜੰਗ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਚਾਲਕ, ਜਲਦੀ ਰਥ ਨੂੰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਵੱਲ ਹੰਕ। ਰਾਵਣ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਹੀ ਵਾਪਸ ਆਵੇਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਧੀਆ ਹੱਥ ਦੀ ਸੋਨ-ਜੜੀ ਚੂੜੀ ਦਿੱਤੀ। ਚਾਲਕ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਥ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਚਾਲਕ ਨੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੰਕਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਖਸਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਥ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ—ਇਹ ਇੱਕ ਸੌ ਪੰਜਵਾਂ ਸਰਗ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੰਗ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਸੋਚ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਜੰਗ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੇਲੇ, ਪੂਜਨੀਯ ਅਗਸਤਿ ਮੁਨੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਰਾਮ, ਰਾਮ, ਮਹਾਬਲੀ, ਇਹ ਪੁਰਾਣਾ ਰਾਜ਼ ਸੁਣ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾ ਲਵੇਂਗਾ। ਆਦਿਤਯ ਹਿਰਦਯ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਿੱਤ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਦਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਕਰ, ਇਹ ਅਖੂਟ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸਕ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਆਯੁ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ, ਜੋ ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿਵਸਵਤ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਆਤਮਾ, ਪ੍ਰਭਾਮਈ, ਕਰਣਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ; ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰ, ਦੇਵਤੇਆਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ, ਸ਼ਿਵ, ਸਕੰਦ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਮਹਿੰਦਰ, ਕੁਬੇਰ, ਸਮਾਂ, ਯਮ, ਸੋਮ ਤੇ ਜਲ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਪਿਤਰ, ਵਸੁ, ਸਾਧਯ, ਅਸ਼ਵਿਨੀ, ਮਰੁਤ, ਮਨੁ, ਵਾਯੁ, ਅਗਨਿ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਪ੍ਰਾਣ, ਰਿਤੂਆਂ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਦਿਤਯ, ਸਵਿਤਾ, ਸੂਰਜ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਪੂਸ਼ਾ, ਚਮਕਣ ਵਾਲਾ ਭਾਨੁ, ਸੋਨ-ਵਰਣ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਬੀਜ ਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਤੇ ਰਾਮ ਆਮਨੇ-ਸਾਮਨੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਗਸਤਿ ਮੁਨੀ ਨੇ ਆਦਿਤਯ ਹਿਰਦਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਜਿੱਤ ਤੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਰਾਜ਼ ਸੀ।