ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹੱਲੀ ਹੋਈਆਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਛਾ ਗਈ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਾਲੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵਿਰਲਾ ਰੋਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵੀਰ, ਹੁਣ ਜਿੱਤ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ; ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਜੰਗ ਕਰਨ ਦਾ, ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ, ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ? ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਵਜੋਂ, ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਰਿਹਾ; ਪਰ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਠੱਗੀ ਭਰੀ ਜੰਗ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਉਹ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਕੋਈ ਐਸਾ ਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਂ ਦੇ ਪੈਟੋਂ ਜਣਿਆ ਭਰਾ ਮਿਲੇ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਿਨਾ ਰਾਜ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ? ਮੈਂ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੀ ਡਾਂਟ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ; ਕੌਸਲਿਆ ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦਿਆਂਗਾ? ਭਰਤ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਜਦ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਕਿਵੇਂ ਆਵਾਂ? ਇੱਥੇ ਮਰ ਜਾਣਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਡਾਂਟ ਤੋਂ।" "ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਧਰਮੀ ਭਰਾ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਰ ਗਿਆ? ਹਾਏ, ਭਰਾ, ਹੀਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਅਗਲੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਭਰਾ, ਮੈਂ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?" "ਉਠ, ਵੇਖ—ਤੂੰ ਇਥੇ ਪਿਆ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਪਰਬਤਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ।" "ਓ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀਰ, ਕੌਣ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਵੇਗਾ?" ਜਦ ਰਾਮ ਜੀ ਇੰਝ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ: "ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਇਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡੋ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ।" "ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵਿਗੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਾਲਾ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਕਮਲ ਦੀ ਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਸਾਫ਼ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿੰਦ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਹੀਰੋ, ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀਵਿਤ ਹੈ। ਜਮੀਂ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਢਿੱਲੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੌਂ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ, ਹੀਰੋ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹਿਲਦਾ ਹੈ, ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖੋ: 'ਮਿੱਠੇ, ਤੁਰਕੇ, ਮਹੋਦਯਾ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਜਾਓ।'" "ਜਾਂਬਵਾਨ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਤੂੰ ਦੱਖਣੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਵਧੀਆ ਔਸ਼ਧੀ ਲਿਆ ਕੇ ਆ।" "ਵਿਸ਼ਲਯਕਰਣੀ, ਸਾਵਰਣਯਕਰਣੀ, ਸੰਜੀਵਕਰਣੀ, ਅਤੇ ਸੰਧਾਨੀ—ਇਹ ਵੱਡੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੂਰਮੇ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਿੰਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।" ਹਨੁਮਾਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਸੀਮ ਸੀ, ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, "ਮੈਂ ਸਿੱਧਾ ਇਹ ਚੋਟੀ ਹੀ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ।" "ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਲਾਭਦਾਇਕ ਔਸ਼ਧੀ ਇਸ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਚੋਟੀ ਲੈ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਲਯਕਰਣੀ ਲਿਆਏ ਬਿਨਾ ਆਵਾਂ, ਤਾਂ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਨੁਕਸਾਨ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਹਿਲਾਇਆ, ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਉਖਾੜ ਕੇ, ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਚੋਟੀ ਲੈ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰੇ ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਗਿਆ। ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆ ਕੇ, ਚੋਟੀ ਜਮੀਂ ਤੇ ਰੱਖੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਚੋਟੀ ਲਿਆ ਆਇਆ ਹਾਂ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ, ਚੋਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਖਾੜੀਆਂ। ਸਾਰੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਫਿਰ ਸੁਸ਼ੇਣ, ਸਭ ਤੋਂ ਚਮਕਦਾਰ ਵਾਨਰ, ਔਸ਼ਧੀ ਕੂਟ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਔਸ਼ਧੀ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਜਖਮਾਂ ਅਤੇ ਦਰਦ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਮੀਂ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉੱਠਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, "ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!" ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਮ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, "ਆ, ਆ!" ਕਹਿ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਏ। ਫਿਰ ਰਾਘਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸਭ ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਹੀਰੋ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।