ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਬਰ ਤੇ ਤੇਜਧਾਰੀ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀਆਂ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੱਜ ਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਿੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਬੱਦਲ ਵਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਸੌਪਹਿਲਾ ਸਰਗ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵੀਰ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ੂਲ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਉੱਤਮ ਜੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਬਰਸਾਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੂੰ ਇਉਂ ਆਖਦੇ ਹਨ— "ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੀਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਮੜਮੜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਿਹੜੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੰਨਾ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਇਹ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਿਰਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ—ਜੇਕਰ ਇਹ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜੀਵਨ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥੋਂ ਲਿਸ਼ਕ ਗਿਆ, ਮੇਰੇ ਬਾਣ ਕੰਬ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਜੂ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਅੰਗ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਚਿੰਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਜਾਨ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਦੁਸ਼ਟ ਹੱਥੋਂ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੜਮੜਾਉਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਵੱਡਾ ਸੋਗ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹਤਾਸੀ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਹੋਸ਼ ਹਵਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਵੀਰ! ਜਿੱਤ ਵੀ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਸੇ, ਕੋਈ ਆਨੰਦ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਜੰਗ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦੀ। ਜਦ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਰੇ ਪਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੜਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੀ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਯਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ, ਮੇਰਾ ਸਾਥੀ ਸੀ; ਹੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆਯੁੱਧ ਨਾਲ ਇਹ ਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਤਨੀਆਂ ਹਨ, ਹਰ ਥਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ; ਪਰ ਭਰਾ, ਜੋ ਇੱਕੋ ਮਾਂ ਦੇ ਜਣੇ ਹੋਣ, ਹਰ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਜਿਸ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਾਜਪਾਟ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੋ, ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸਹਿ ਸਕਦਾ; ਮੈਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਕੈਕਈ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਭਰਤ ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗਾ? ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਜਦ ਕਿ ਜੰਗਲ ਉਹਦੇ ਨਾਲ ਗਿਆ ਸੀ? ਇੱਥੇ ਮੌਤ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੀ ਤਾਣਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲੋਂ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਾ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਹਾਏ ਭਰਾ! ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੇ, ਵੀਰ, ਪ੍ਰਭੂ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਕੱਲੇ ਕਿਉਂ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ? ਹੇ ਭਰਾ, ਮੈਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ? ਉਠੋ, ਵੇਖੋ—ਇੱਥੇ ਪਏ ਕਿਉਂ ਹੋ? ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਵੇਗਾ? ਜਦ ਰਾਮ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਉੱਚਤ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਹੇ ਨਰਸ਼ਰੋਮਣੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਹਤਾਸੀ ਵਾਲਾ ਵਿਚਾਰ ਛੱਡੋ। ਇਹ ਚਿੰਤਾ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਵਾਧੂ ਹੈ, ਮਰੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੁੰਹ ਵਿਗੜਿਆ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਾਲਾ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਕਮਲ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਪੱਤੀ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਫ਼ ਹਨ; ਇਹ ਰੂਪ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਹੇ ਨਰਪਤਿ। ਤੁਸੀਂ ਹਾਰ ਨਾ ਮੰਨੋ, ਹੇ ਵੀਰ; ਇਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਹਜੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢੀਲਾ ਪਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹੇ ਲਕਸ਼ਣ ਹਨ। ਉਸਦਾ ਹਿਰਦਾ, ਹੇ ਵੀਰ, ਹਜੇ ਵੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਕੰਬਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਹੋਰ ਆਖਿਆ: ਉਸ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ: 'ਹੇ ਸੁਮੀਤ, ਤੁਰੰਤ ਇੱਥੋਂ ਮਹੋਦਯ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਾ। ਜਿਵੇਂ ਜਾਮਵੰਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਉਥੋਂ ਦੱਖਣੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਉੱਗਣ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨ ਔਸ਼ਧੀ ਲਿਆਓ। ਹੇ ਵੀਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਲਿਆਓ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵਿਸ਼ਲਯਕਰਣੀ, ਸਾਵਰਨਯਕਰਣੀ, ਸੰਜੀਵਕਰਣੀ ਅਤੇ ਸੰਧਾਨੀ ਹਨ। ਇਹ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵੀਰ ਹੈ, ਦੀ ਜਿੰਦ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਲਿਆਓ।' ਸੁਣ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਪਰ, ਯੋਗਤਾ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਹ ਵੱਡੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਪਵਨਪੁਤ੍ਰ ਤੇ ਅਤੁਟ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ: 'ਮੈਂ ਇਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹੀ ਲੈ ਆਵਾਂਗਾ। ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲਾਭਦਾਇਕ ਔਸ਼ਧੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਵਿਸ਼ਲਯਕਰਣੀ ਲਏ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਹਾਨੀ ਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ।' ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਬਲ ਵਾਲੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਜਾ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪਹਾੜ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਹਿਲਾਇਆ। ਉਸ ਮਹਾਬਲੀ ਨੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਖਾੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰ ਲਿਆ।