ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਪਿਆਰ, ਦਇਆ, ਹਾਸੇ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭਯ, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋ ਭਰਾ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਲਯ ਦੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੱਖਦੇ ਸਨ, ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਗੰਧਰਵਾਂ ਨੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ, ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ, ਐਸੇ ਦਿਸਦੇ ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਧਰਮਿਕ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਭੁੱਲ-ਚੂਕ ਦੇ, ਪੂਰਾ ਕਾਵਿ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਜੋ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਕਥਾ ਗਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕਾਵਿ ਗਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਸ਼ਚਰਜ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ “ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!” ਆਖਦੇ। ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਪਰਾਇਣ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੁਸ਼ੀਲਵ ਗਾਇਕ, ਜੋ ਸਚਮੁਚ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਕਹਿੰਦੇ, “ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ, ਕਮਾਲ ਹੈ!” ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਐਸਾ ਗਾਉਂਦੇ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਚੀ-ਬਸੀ ਗਾਇਕੀ ਕਰਦੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਕ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਜਿਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਡਿਆਈ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਹੋਰ ਭਾਵਪੂਰਕ ਤੇ ਅਸਾਧਾਰਣ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦਾ ਘੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਦਿੱਤੇ; ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਜਨੇਊ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਲ ਪਾਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੁੰਜ ਘਾਸ ਦੀ ਪੱਟੀ ਦਿੱਤੀ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲੰਗੋਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀ ਦਿੱਤੀ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਗੇਰੂਏ ਰੰਗ ਦੇ ਕਪੜੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਛਾਲੀ ਦਾ ਵਸਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਖੁਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮਟੇ ਵਾਲਾ ਕੇਸ ਬੰਨਣ ਲਈ ਰੱਸੀ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਰੱਸੀ ਦਿੱਤੀ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਜਨ ਪਾਤਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਗੰਢੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਡੁੰਬਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਕੁਝ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ, ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਦੁਆਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਕਹਿੰਦੇ, “ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ।” ਇਹ ਕਥਾ ਕਵੀਆਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਹ ਗੀਤ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਗੀਤ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗਾਉਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ। ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੁਸ਼ੀਲਵ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਜੋਗ ਸਨ, ਨੂੰ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਸੱਭਿਆ ਭਰਾ ਵੇਖੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ।” ਉਸ ਨੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਭਾਵ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਭਾਵਪੂਰਕ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਦਿਲੋਂ ਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਸੁਰਾਂ ਅਤੇ ਲਯ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ, ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੀਤ ਨੇ ਹਰ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਧੁਨ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਪਈ। ਇਹ ਦੋ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਰਾਜਸੀ ਲਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਉੱਚੇ ਗਾਇਕ ਤੇ ਵੱਡੇ ਤਪਸਿਆ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਖੁਦ ਵੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਇਕ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਾਗਰ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਖੋਦਿਆ; ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਮਾਇਣ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਆਖਾਂਗੇ, ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਈਰਖਾ ਦੇ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਅਯੋਧਿਆ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਮਨੂ ਨੇ ਖੁਦ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਗਲੀਆਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਡੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਰਾਬਾਂ ਨਾਲ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਲਾ-ਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਭੱਟਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਦੁਤੀਅ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਉੱਚੀਆਂ ਹਵੈਲੀਆਂ ਤੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜੰਗੀ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਨਾਚਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਾਗਾਂ ਤੇ ਆਮਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਤੇ ਵੱਡੇ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀ ਘੇਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।