ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਹਾਰੇ ਦੇ, ਕੇਵਲ ਹਵਾ 'ਤੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਗਰਮੀ ਦੇ ਵੇਲੇ ਉਹ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਤਾਂ ਨੰਗੇ ਅਸਮਾਨ ਹੇਠਾਂ ਹੀ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ। ਜ਼ਮੀਂਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਹਿੱਤ ਲਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਅਪਸਰਾ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰੰਭਾ, ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਭਟਕਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਜਜਤ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੀ ਹੋਈ ਰੰਭਾ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੀ ਹੈ, “ਦੇਵਰਾਜ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਮਹਾਨ ਤਪੋਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਡਰਦੀ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦਿਓ।” ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੱਤਾ, “ਰੰਭਾ, ਡਰ ਨਾ, ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰ।” ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਵਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਸੋਹਣੇ-ਸੋਹਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕਾਮਦੇਵ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਵਾਂਗੇ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਹਣੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਭੰਗ ਕਰ।” ਇੰਦਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰੰਭਾ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਤੁੱਲ ਸੋਹਣੀਤਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਈ। ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦਾ ਮਨ ਖਿੜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰੰਭਾ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ। ਪਰ ਇਸ ਸੁਰੀਲੀ ਧੁਨ, ਰੰਭਾ ਦੀ ਸੋਹਣੀਤਾ ਅਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੇ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚਾਲ ਹੈ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਨੇ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, “ਰੰਭਾ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੋਹਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਮੈਂ ਕਾਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਲਈ ਪੱਥਰ ਬਣੀ ਰਹੀਂ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਦਾਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ, ਤਦ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਤੇਜਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਸਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਰੰਭਾ ਤੁਰੰਤ ਪੱਥਰ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਜੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਈਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੀ ਵਿਘਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੁਝ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਸੌਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤਪ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਦਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਸਾਹ ਲਵਾਂਗਾ, ਨਾ ਖਾਵਾਂਗਾ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਨੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਦੁੱਤੀਅ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਹੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਛੱਡ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੌਨ ਵਰਤ ਰੱਖਿਆ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੇ, ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਜੋ ਹੁਣ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਆਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲੰਘ ਕੇ ਵੀ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਆਉਣ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਉਹ ਲਗਾਤਾਰ ਅਖੁੱਟ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਨੇ ਖਾਣਾ ਖਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਾਰਾ ਭੋਜਨ ਮੰਗ ਲਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰਾ ਭੋਜਨ ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਖੁਦ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੇ ਵਰਤ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ, ਤੇ ਮੁੜੋਂ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਨੇ ਬਿਨਾਂ ਸਾਹ ਲਏ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਤੋਂ ਧੂੰਆਂ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਧੂੰਏ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਵਿਘਨਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਸੱਪ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ—all ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੀ ਤਪ-ਤੈਜ ਨਾਲ ਡੋਲ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ। ਸਭ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਜੀ ਕੋਲ ਪੁੱਜੇ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਭਗਵਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਭਟਕਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਤਪ ਤੇ ਤੈਜ ਵਾਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਤਾ-ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਚਲ-ਅਚਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਡੋਲ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਵੀ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ। ਸਮੁੰਦਰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਉਸਦੇ ਤੈਜ ਤੋਂ ਡਰ ਗਏ।