ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜੇਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਨਾਲ ਉਚੇ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸਤ ਰਾਹ ਪਕੜਿਆ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿਉ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ।” ਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਅਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਪਾਈ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਹੋਰ ਯਤਨ ਕਰ,” ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਬੇਹੱਦ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਅਰੰਭੀ। ਉਹ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦੇ, ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਖੁਲ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ। ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਦਿਨ ਰਾਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵਿਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮਰੁਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਕਉਸ਼ਿਕਾ (ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ) ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਲਈ ਅਪਸਰਾ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ। ਇੰਦਰ ਨੇ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰੰਭਾ, ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੈ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਕਉਸ਼ਿਕਾ ਨੂੰ ਮੋਹ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰੰਭਾ, ਜੋ ਲਜਜਤ ਅਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੜੀ ਸੀ, ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਡਰਦੀ ਹਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿਉ।” ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਕੰਪਦੀ ਹੋਈ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ, “ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਰੰਭਾ। ਸਭ ਠੀਕ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰ।” ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਸੁੰਦਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੈਂ ਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਵਾਂਗੇ, ਅਤੇ ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਅਵਾਜ਼ ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਵੇਗੀ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਕਉਸ਼ਿਕਾ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲ੍ਹਾ ਦੇ।” ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਰੰਭਾ ਨੇ ਅਪੂਰਵ ਸੋਭਾ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ, ਮਨੋਹਰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਅਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰੰਭਾ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਪਰ, ਉਸ ਸੁਰੀਲੀ ਅਵਾਜ਼, ਰੰਭਾ ਦੀ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਕਾਰਨ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚਾਲ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੋਹਣ ਆਈ ਹੈਂ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਅਭਾਗਣੀ, ਤੂੰ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪਥਰ ਬਣੀ ਰਹੇਂਗੀ। ਜਦ ਮੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਦੁਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗੀ, ਤਦ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੈਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦੇਵੇਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਅਣੰਤ ਊਰਜਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ, ਰੰਭਾ ਤੁਰੰਤ ਪਥਰ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਕਾਮਦੇਵ ਵੀ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਅਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਿਆ ਸੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਹਾਨੀ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰੋਂ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, “ਹੁਣ ਮੈਂ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਕਾ ਲਵਾਂਗਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਨਾ ਸਾਹ ਲਵਾਂਗਾ, ਨਾ ਕੁਝ ਖਾਵਾਂਗਾ।” ਉਸ ਨੇ ਨਿਸ਼ਚਿਆ ਕੀਤਾ ਕਿ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦੀ ਦੇਹ ਨਾਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਅਦੁੱਤੀਯ ਵਰਤ ਲੈ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹਿਮਾਲਾ ਖੇਤਰ ਛੱਡਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਬੇਹੱਦ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਅਰੰਭੀ। ਉਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਮੌਨ ਵਰਤ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਕਈ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਕੁਝ ਖਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਸ ਕੋਲ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਭੋਜਨ ਮੰਗ ਲਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਾਰਾ ਭੋਜਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖੁਦ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਖਾਧਾ। ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਆਪਣਾ ਮੌਨ ਵਰਤ ਨਿਭਾਇਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਸਾਹ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਵਿਚੋਂ ਧੂੰਆ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਧੂੰਏ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ। ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਸੱਪ ਤੇ ਰਾਖਸ—ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਤੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ। ਸਭ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਮੋਹਿਆ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਵੀ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤਾ-ਬਰਾਬਰ ਵੀ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੋ-ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ...” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਉਸਦੀਆਂ ਅਜ਼ਮਾਇਸ਼ਾਂ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਅਟੁੱਟ ਸੰਕਲਪ ਨੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।