ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਰਾਮਾਯਣ ਕਾਵਿ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਥਾ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਜੀਵਨ-ਗਾਥਾ, ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਨਾਸ਼ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲਯਾਂ, ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਵਿਧੀ, ਅਤੇ ਸਤਰਾਂ ਤੇ ਤਾਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਇਸ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਦਇਆ, ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭਯ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਭਾਵ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਦੋ ਭਰਾ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸੁਰ ਅਤੇ ਲਯ ਵਿਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ, ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਨਾਲ, ਉਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸੋਹਣੇ, ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਧਰਮਕਥਾ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਕਵੀਤਾ ਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਚਾਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਸੰਤਾਂ, ਦੁਜੀ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ, ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੁੰਦੀ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਜੋ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ, ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ। ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਭਾ ਵਿਚ ਆਉਂਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਭਾ ਵਿਚ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕਾਵਿ ਗਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਸਭ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸੰਤ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ 'ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!' ਆਖਦੇ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੁਸ਼ੀਲਵ ਗਾਇਕ, ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ, ਦੀ ਸਭ ਨੇ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, 'ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਛੰਦਾਂ ਦੀ, ਕਮਾਲ ਹੈ।' ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗੇ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਤਪਸਵੀ ਸੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੋਰ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਸੰਤ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ-ਕੁੰਭ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਨੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਦਿੱਤਾ, ਇਕ ਹੋਰ ਨੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗ ਛਾਲ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਜਨੇਊ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਲ ਪਾਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਨੇ ਮੁੰਜ ਘਾਸ ਦੀ ਕਮਰ-ਬੰਨ੍ਹ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਦੰਡ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲੰਗੋਟ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਹਾੜੀ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਕੇਸਰੀ ਚੋਲਾ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਛਾਲ ਦਾ ਕੱਪੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੱਟੀ ਹੋਏ ਵਾਲਾਂ ਦਾ ਬੰਧਨ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਰੱਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਗਿਆ ਦੇ ਭਾਂਡੇ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਗੱਠੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਕ ਨੇ ਉਡੁੰਬਰ ਲੱਕੜ ਦਾ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਕੁਝ ਨੇ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਆਖਦੇ, 'ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਹੋਈ ਹੈ।' ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਕਵੀਆਂ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੀਤ, ਜੋ ਸਭ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁਣ ਦੁਆਰਾ ਗਾਇਆ ਗਿਆ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਕਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਾਉਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸੜਕਾਂ ਤੇ ਰਾਜ-ਮਾਰਗਾਂ ਤੇ ਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਭਰਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਏ। ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਆਦਰ ਦੇ ਯੋਗ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਭਰਾ ਵੇਖੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।' ਰਾਮ ਨੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਕਥਾ, ਜੋ ਅਰਥ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਗਾਉਣ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਪੂਰੇ ਮਨੋਯੋਗ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਗੀਤ ਗਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਤੇ ਤਾਲ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਾਂਝ ਸੀ, ਅਰਥ ਸਾਫ਼ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਗੀਤ ਹਰ ਸਰੀਰ, ਮਨ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸਭਾ ਵਿਚ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਤਪਸਵੀ, ਜੋ ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ, ਗਾਇਨ ਵਿਦਿਆ ਵਿਚ ਨਿਪੁਣ ਤੇ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਅਦਭੁਤ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਮ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਬੈਠੇ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ, ਵੱਡੇ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਇਕ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਸਾਗਰ ਨਾਮਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਖੁਦਵਾਇਆ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਉਸ ਦੇ ਸਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਚਲਦੇ ਸਨ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚੋਂ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਉਪਜੀ, ਜੋ 'ਰਾਮਾਯਣ' ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਆਖਾਂਗੇ, ਜੋ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਤੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ; ਇਹ ਨਿਰਵੈਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਸੀ - ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁ ਨੇ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਤੇ ਤਿੰਨ ਯੋਜਨ ਚੌੜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕਾਂ ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਵੰਡੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜ-ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ, ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਸਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੇਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ, ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸੁਚੱਜੀ ਸੀ, ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਯੰਤਰਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਸੀ।