ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਅਤਿ ਉਜਲੇ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਸਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬੋਲ ਕੇਂਦੇ ਹਨ: “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਧਨਵਾਦੀ ਹੈਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਬੇਹੱਦ ਉਰਜਾਵਾਨ ਸਨ, ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ, ਅਪਸਰਾ ਮੈਨਕਾ, ਜੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਰੋਵਰ 'ਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਮੈਨਕਾ ਨੂੰ ਉਥੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਉਹਦੀ ਸੋਹਣਿਆਈ ਅਦੁੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚੋਂ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ। ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ, ਮੈਨਕਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਆਪਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਅਪਸਰਾ! ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੋ।” ਉਹ ਅਗਲੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ: “ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ, ਹੇ ਸੁਭਾਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੋਹਣੀ ਮੈਨਕਾ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿਘਨ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਨਕਾ ਉਥੇ ਪੰਜ ਸਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸ ਸਾਲ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਖ-ਸਮਾਧਾਨ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਸਮਾਂ ਮੁਕ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਭਰਿਆ ਵਿਚਾਰ ਉਠਦਾ ਹੈ: “ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਵੱਡਾ ਚੋਰੀ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੱਸ ਸਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਏ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਇਹ ਵਿਘਨ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ।” ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਛਤਾਵੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮੈਨਕਾ ਨੂੰ ਡਰੀ ਹੋਈ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਖੜੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ ਉਸਨੂੰ ਨਰਮ ਬੋਲ ਕੇ ਆਜ਼ਾਦ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਪੱਕੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਉਹ ਕੌਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਤਿ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ: “ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲੇ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕੇਂਦੇ ਹਨ: “ਆਪਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਕੌਸ਼ਿਕ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ: “ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਅਦੁੱਤੀ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: “ਤੂੰ ਅਜੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਉੱਦਮ ਕਰ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੋਰਗ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਹੱਥ ਉਚੇ ਕਰ ਕੇ, ਹਵਾ ਉੱਤੇ ਜੀਉਂਦੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠਾਂ, ਜਾੜੇ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰ, ਸਾਰੇ ਮਰੁਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਹਾਨੀ ਲਈ ਅਪਸਰਾ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਇੰਦਰ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਹੇ ਰੰਭਾ, ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਹੈ, ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰ।” ਇੰਦਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਅਪਸਰਾ ਰੰਭਾ, ਲਜਜਤ ਤੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ: “ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮਹਾਨ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਗੇ, ਹੇ ਦੇਵਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਡਰਦੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦੇ।” ਇੰਦਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ: “ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਰੰਭਾ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰ।” ਇੰਦਰ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਬਸੰਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਸੋਹਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਤੇ ਕਾਮਦੇਵ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਵਾਂਗੇ, ਤੇ ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਉਸਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਵੇਗੀ। ਤੂੰ, ਕਈ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸੋਹਣਿਆਈ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਹੇ ਮਧੁਰ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ, ਉਸ ਤਪੋਨਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜ।” ਇੰਦਰ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣਕੇ, ਰੰਭਾ ਆਪਣੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸੋਹਣਿਆਈ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਮਧੁਰ-ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ ਰੰਭਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਇਲ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਰੰਭਾ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇੰਦਰ ਦੀ ਚਾਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਹਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇਂਦੇ ਹਨ: “ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਵਾਸਨਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਲਲਚਾਇਆ, ਤੂੰ, ਹੇ ਅਭਾਗਣੀ, ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪੱਥਰ ਬਣੀ ਰਹੀਂ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਆਖਦੇ ਹਨ: “ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇਰੀ ਮੁਕਤੀ ਕਰੇਗਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪੱਥਰ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇਗੀ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਉੱਤਮ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।