ਜਦੋਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਣੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਚੱਕ ਚੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਰਾਖਸ਼ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੋਸ਼ ਖੋ ਬੈਠੇ, ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਲੰਕਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਸੈਂਕੜੇ ਰਾਖਸ਼ ਡਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਾਲੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਕੁਹਾੜੀਆਂ ਤਿਆਗ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਏ, ਕੁਝ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਛਾਲ ਮਾਰ ਗਏ, ਤੇ ਹੋਰ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਛੁਪੇ। ਜਦੋਂ ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ ਚੌਂਫੇਰ ਪੈ ਗਏ। ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ ਹੁਣ ਐਨਾ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲਾ ਸੂਰਜ ਜਾਂ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀ ਅੱਗ—ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਧੰਨ ਭਗਵਾਨ ਇੰਦਰ ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਪਾਪੀ ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੁਣੀ, ਵੱਡਾ ਆਨੰਦ ਮਨਾਇਆ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਡੋਲ ਵੱਜਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨੇ ਨੱਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਗੰਧਰਵ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ; ਉਸ ਕ੍ਰੂਰ ਰਾਖਸ਼ ਦੇ ਮਰਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਗਈ। ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਡਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸੀ, ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਏ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਦਾਨਵ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਬੋਲੇ: “ਹੁਣ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਿਰੋਬਾਧ ਘੁੰਮ ਸਕਦੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ, ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਅਪਰਾਜੇਤਾ ਨੇਤਾ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਾਨਰ, ਸੀਟੀਆਂ ਮਾਰਦੇ, ਉਛਲਦੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁੱਛਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਲਹਿਰਾਈਆਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਟਦੇ ਹੋਏ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ: “ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਿੱਤ ਗਿਆ!” ਵਾਨਰ, ਦਿਲੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ; ਦੇਵਤੇ, ਜਦੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਇਕੱਤਰੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਪਰ ਮੰਗਲ ਚਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੈਰੀ ਜੇਤੂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਉਜਜਵਲ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਾਮਵੰਤ, ਹਨੁਮਾਨ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇ ਕੇ ਜਲਦੀ ਸੁਗਰੀਵ ਤੇ ਰਾਘਵ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਫਿਰ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਾਸ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਰ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਦ ਨਾਲ ਕਰਾਹ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਵਧ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦੱਸੀ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦਾ ਸਿਰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: “ਸ਼ਾਬਾਸ਼, ਲਕਸ਼ਮਣ! ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ। ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਰਾਵਣ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਪੱਕੀ ਸਮਝੋ।” ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੇ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਲਜਜਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੁੰਮ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਕੇ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਵਲ ਤੱਕਿਆ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਤੇ ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਹੱਥ ਲਾਇਆ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: “ਤੂੰ ਬੜਾ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਵੈਰੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪਾਪੀ ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਹੇ ਵੀਰ, ਇਹ ਸਭ ਭਾਗ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਸੱਜਾ ਬਾਂਹ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮੁੱਖ ਤਾਕਤ ਸੀ, ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਤੇ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੈਰੀ ਰਹਿਤ ਹਾਂ; ਰਾਵਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੁਣ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸੁਣੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਰਾਵਣ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਆਉਣਗਾ ਤੇ ਜੰਗੀ ਵ੍ਯੂਹ ਬਣਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਪੁੱਤ੍ਰ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਵਾਂਗਾ ਤੇ ਉਸ ਅਪਰਾਜੇਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸੁਟਾਂਗਾ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਨਾਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਨਾ ਸੀਤਾ ਤੇ ਨਾ ਧਰਤੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਅਣਪਹੁੰਚੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਇੰਦਰਜਿੱਤ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ।" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੇਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਇਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਜੋ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਤੀਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰੋ ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ।