ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ, ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਨ ਵਿੱਚ ਬਲੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਮੁੰਡਾ, ਜੋ ਸਾਧੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਬਚਾਵ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ, ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੂੰਹਾਡੇ, ਜੋ ਨੇਕ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋ, ਰਾਜੇ ਲਈ ਯਜ੍ਨ ਦਾ ਪਸ਼ੂ ਬਣੋ ਅਤੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਯਜ੍ਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ, ਦੇਵਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਮਧੁਛੰਦਾ ਆਦਿਕ—ਗਰਵ ਅਤੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣਾ ਅਣੁਚਿਤ ਹੈ।" ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਨੇਤਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਤੁਸੀਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਜੋ ਕਿਹਾ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਜੋਗ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵਾਂਗ, ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂਤਰੀ ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਓਗੇ; ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹੋਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੁਖੀ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਵਿੱਤਰ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝ ਕੇ, ਲਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਯਜ੍ਨ-ਥੰਭ ਕੋਲ ਜਾ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰ।" ਫਿਰ ਕਿਹਾ, "ਏ ਨੌਜਵਾਨ ਸਾਧੂ, ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਦੇ ਯਜ੍ਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੋ ਦਿਵ੍ਯ ਮੰਤ੍ਰ ਗਾ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।" ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ ਨੇ ਉਹ ਦੋ ਮੰਤ੍ਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਫੌਰਨ ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਏ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ, ਆਓ ਜਲਦੀ ਚੱਲੀਏ; ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਯਜ੍ਨ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰੋ।" ਸਾਧੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ, ਯਜ੍ਨ-ਸਥਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਪੁਜਾਰੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਪਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ, ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਾ ਕੇ, ਯਜ੍ਨ-ਥੰਭ ਨਾਲ ਬੱਝ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ ਨੇ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਉਚਿਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੀ। ਇੰਦਰ, ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਗੁਪਤ ਸਤੁਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪ ਨੂੰ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦਾ ਵਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਵੀ ਯਜ੍ਨ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਸੀ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਸੌ ਸਾਲ ਹੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਾਲੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਤ੍ਰਿਹਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਤਪ ਸੀਧ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵਾਪਸ ਸੁৰ্গ ਚਲੇ ਗਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਬਹੁਤ ਉਰਜਾਵਾਨ, ਹੋਰ ਵਧੀਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਅਪਸਰਾ ਮੈਨਕਾ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਲਈ ਆਈ। ਕੁਸ਼ਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਉੱਥੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਹ ਸੋਹਣਪ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਬਿਜਲੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਮੈਨਕਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆਪਾ ਆਓ, ਅਪਸਰੇ! ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਰਹੋ। ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਦਿਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਮਤਵਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।" ਮੈਨਕਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਮੈਨਕਾ ਦੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿਘਨ ਆ ਗਿਆ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਅਤੇ ਪੰਜ ਹੋਰ ਸਾਲ, ਦੱਸ ਸਾਲ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਰਹੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਪਰ ਫਿਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਲੱਜਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਆਈ, "ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੋਰੀ ਹੋਈ ਹੈ; ਦੱਸ ਸਾਲ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਲੰਘ ਗਏ।" "ਇਹ ਵੱਡਾ ਵਿਘਨ ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਭੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪਛਤਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਮੈਨਕਾ, ਡਰੀ ਹੋਈ, ਹੱਥ ਜੋੜੀ ਖੜੀ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਨਰਮ ਬੋਲ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲਤਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਕਉਸ਼ਿਕੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਬੜੀ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤਪ ਕੀਤਾ। ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, "ਕੁਸ਼ਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਖਿਤਾਬ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ, "ਆਓ ਪੁੱਤਰ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਉੱਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਏ ਕਉਸ਼ਿਕ।" ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਅਤੁੱਲ ਖਿਤਾਬ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨੇਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਹੈ...