ਲੱਖਣ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦੇਣ ਲੱਗਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਉੱਚ ਕੌਲ ਦੇ ਰਾਮ! ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਵੀ ਵਿਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ, ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਅਚਲ, ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅਚਲ ਅਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਨਿਯਮ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਹੀਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਨੇ ਕਦੇ ਵਿਪਤੀ ਨਹੀਂ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਜੇ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਦੁਖ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਪਤੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਈ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਉਲਟ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਮ ਧਰਮ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਲੋਕ ਅਧਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੰਮ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬੇਅਰਥ ਹਨ। ਜੇ ਅਧਰਮੀ ਨੂੰ ਅਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤਾਂ ਜਦ ਅਧਰਮ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰੇਗਾ? ਪਰ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਉਹ ਮਾਰੇ, ਤਾਂ ਨਿਯਮ ਉਸ ਕਰਤਵ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਹੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਨਾ ਦਿਸੇ, ਨਾ ਉਪਜੇ, ਨਾ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ? ਜੇ ਸਚਾਈ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਜਾਂ, ਜੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਅਸਮਰਥ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਧਰਮ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਜੋ ਨਿਯਮ ਛੱਡ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੇਵਾ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ। ਜੇ ਧਰਮ ਤਾਕਤ ਦਾ ਗੁਣ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਸ਼ੌਰ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਛੱਡੋ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰੋ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਜੇ ਸਚਾਈ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਤੁਸੀਂ ਬਿਨਾ ਬੰਨ੍ਹੇ ਕਿਉਂ ਹੋ? ਜੇ ਧਰਮ ਜਾਂ ਅਧਰਮ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਸਾੜਨ ਵਾਲੇ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ, ਵਜਰਧਾਰੀ, ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਧਰਮ ਜਦ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ; ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ: ਜੇ ਇਹੀ ਧਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਛੱਡਿਆ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ। ਵਧਦੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਧਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਸੁੱਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਧਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਸ਼ ਉਪਜਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹਨ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨਵਾਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਨਸੀਬ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹੈ। ਮੈਂ ਧਨ ਛੱਡਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਹੇ ਅਡੋਲ, ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਛੱਡਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੇ ਧਨ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਿਸ ਕੋਲ ਧਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਲੱਭ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਖੁਸ਼ੀ, ਇੱਛਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਧਰਮ, ਗੁੱਸਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਣ—ਇਹ ਸਭ ਧਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਪਕੜਿਆ ਹੈ, ਜਦ ਇਹ ਧਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਵਿਚ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਲੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੇ। ਜਦ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਵੀਰ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਵਨ-ਵਾਸ ਗਏ, ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ—ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧਕੇ ਪਿਆਰੀ ਸੀ—ਇਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵੀਰ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਇੰਦਰਜੀਤ ਵੱਲੋਂ ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗਾ; ਇਸ ਲਈ ਉਠੋ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਉਠੋ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਬਰ, ਲੰਬੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਣਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ! ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦੇ? ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਨੂੰ, ਉਸਦੇ ਰਥ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕੰਡ ਦੀ ਚੌਰਾਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਲੱਖਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਤਵਨਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਉੱਥੇ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੈਨਾ ਦੇ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਚਾਰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਯੋਧੇ ਸਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਲੈਸ, ਹਾਥੀ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਰਗੇ, ਮਸੀ ਦੀਆਂ ਘਟਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਕਾਲੇ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ ਦੇ ਕੋਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗੌਰਵ, ਨੂੰ ਲੱਖਣ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ, ਮਾਇਆ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਜਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਲੱਖਣ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਇਹ ਬੋਲੀਆਂ ਕਹੀ। ਜਦ ਰਾਘਵ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇੰਦਰਜੀਤ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਦੁਭਾਵ ਵਾਲਾ, ਫਿਰ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।