ਸ੍ਰੀਮਾਨ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ, ਰਾਜ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਬੜੀ ਅਦਭੁਤ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਰਗ, ਛੇ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕਾਂਡ ਸਮੇਤ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਉਚਾਰੀ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਅਗਲੇ ਘਟਨਾ ਚਿੱਤਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ—ਤਾਂ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ “ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਪੜ੍ਹੇ ਤੇ ਸੁਣਾਵੇ?” ਇਸ ਸੋਚ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ ਉੱਤੇ ਪਈ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਮੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸੁਰੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਇਹ ਕਾਵਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਈ। ਤਪਸਵੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰਾਮਾਯਣ ਕਾਵਿ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਯ ਪੁੱਤਰ (ਰਾਵਣ) ਦਾ ਵਿਨਾਸ਼ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਰਚੀ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਉਚਾਰਣ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਲਯਾਂ, ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ, ਅਤੇ ਤੰਤੀਆਂ ਤੇ ਤਾਲ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਮੇਲ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਦਇਆ, ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭਯ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿਕ ਭਾਵ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਾ ਗਾ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ। ਗੀਤ ਅਤੇ ਸੁਰ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸੁਰੀਲੇ ਗਲੇ ਵਾਲੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ। ਸੋਹਣੇ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਪੂਰੀ ਧਰਮਿਕ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਰਾਮਕਥਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੁਣਾਉਂਦੇ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦਵਿਜਾਂ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ, ਅਰਥ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਸਾਫ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਕਦੇ ਗਾਉਂਦੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ “ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!” ਆਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਕੁਸ਼ੀਲਵ ਭਾਈਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, “ਇਹ ਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਬਣਾਵਟ!” ਕਹਿੰਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਇੰਨਾ ਜੀਵੰਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ। ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਮਿਲ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਤੇ ਰਾਗ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਡੇ ਵਡੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਪਾਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ, ਜੋ ਬੜੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਸਨ, ਨੇ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਦਿੱਤੇ; ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਨੇਊ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਲ ਪਾਤਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੁੰਜ ਘਾਹ ਦੀ ਕੰਧੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੰਡ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲੰਗੋਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਹਾੜੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੇਰੂਆ ਚੋਲਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਛਾਲ ਦਾ ਚੋਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਕੋਈ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਟਾ-ਬੰਦ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਰੱਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਜਨ ਪਾਤਰ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਗੰਢੀ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਦੁੰਬਰ ਦੀ ਲਾਠੀ ਦਿੱਤੀ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਦੀ ਦੁਆ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰੀ ਗਈ ਹੈ,” ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫੇ ਦਿੱਤੇ। ਇਹ ਹੈ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਆਧਾਰ, ਜੋ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਗੀਤ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਾਇਆ ਜੋ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਉਮਰ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਤਾਕਤ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਸੁਣੇ, ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗਾਉਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਸਤੇ ਤੇ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਕੁਸ਼ੀਲਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਦੋਵੇਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਭਾਈਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਸੋਹਣੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਆਚਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ।” ਉਸਨੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਰਥ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਕਥਾ ਗਾਉਣ; ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਪੂਰੇ ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਗ ਤੇ ਤਾਲ ਦੀ ਜੋੜੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਸੀ, ਅਰਥ ਸਾਫ਼ ਸੀ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਹਰ ਅੰਗ, ਮਨ ਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗੀਤ ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੂੰਜਿਆ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਪਸਵੀ, ਰਾਜਸੀ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਗਾਇਨ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਹਾਨ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ। ਕਦੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਿੱਤੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਗਰ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਖੁਦਵਾਇਆ; ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਰਾਮਾਯਣ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਆਖਰ ਤੱਕ, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੇ ਨਾਲ, ਵਿਰਲੇਪਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸੁਣਾਵਾਂਗੇ।