ਜਦੋਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਇੰਦਰਜਿਤ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟਿਆ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਰਥ ਤੇ ਸਾਰਥੀ ਨਾਲ ਖੜਾ ਸੀ। ਪੱਥਰ ਜ਼ਮੀਨ ‘ਤੇ ਵੱਜਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਛੇਦ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਅਰਥ ਰਹਿ ਗਈ। ਜਦ ਪੱਥਰ ਡਿੱਗਿਆ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਥਰਥਰਾ ਉਠੀ। ਪੱਥਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਕੁਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਸੈਂਕੜੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਾਨਰ, ਗੱਜਦੇ ਹੋਏ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਹਿੱਸੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਇੰਦਰਜਿਤ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਇੰਦਰਜਿਤ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤ, ਪਹਾੜ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਹਾੜਾਂ ਮਾਰਦੇ। ਉਹ ਡਰਾਉਣੇ ਰਾਤ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਭਿਆਨਕ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ ਪਿਟੇ। ਜਦ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਤੜਫਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਇੰਦਰਜਿਤ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸੈਨਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਲਏ, ਵੈਰੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਛੱਡੀ। ਪੱਕੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਲਿਆਂ, ਗਦਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਭਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਨੁਕੀਲੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਵੱਡੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਡੰਡਿਆਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਤਣਿਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਭਜਾਇਆ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾਈ। ਉਹ ਵੈਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਹਟ ਜਾਓ! ਇਹ ਫੌਜ ਸਾਡੀ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਦੇ ਦਈਏ।” ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਸੀਂ ਲੜ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਮਾਰੀ ਗਈ ਹੈ। ਆਓ, ਰਾਮ ਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਲਈਏ। ਉਹ ਜੋ ਹੁਕਮ ਕਰਨਗੇ, ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗੇ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਬਿਨਾਂ ਘਬਰਾਏ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਿਆ। ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਰਾਘਵ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਦਰੋਂ, ਦੁਸਟ-ਚਿੱਤ ਇੰਦਰਜਿਤ ਨਿਕੁੰਭਿਲਾ ਮੰਦਰ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਯਜਨ ਕਰੇ। ਇੰਦਰਜਿਤ ਨਿਕੁੰਭਿਲਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਯਜਨ-ਸਥਲ ਉੱਤੇ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੁਆਰਾ ਜਲਾਈ ਅੱਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਦ ਉਹ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੱਗ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਗਈ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਭਿਆਨਕ ਲੱਗਣ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਇੰਦਰਜਿਤ, ਜੋ ਰਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਦੈਤ ਫੌਜ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਡੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਜੋ ਰਣਨੀਤੀ ਤੇ ਯਜਨ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੀ ਤਿਰਾਸੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣ। ਜਦ ਰਾਕਸ਼ਸ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਲੋਂ ਜੰਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਜਾਮਵੰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦਲ ਸਮੇਤ ਜਾ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਰੀਛਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮਦਦ ਕਰ।” ਰੀਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ “ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ” ਆਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਪੱਛਮੀ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਰੀਛਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਹਨੁਮਾਨ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਹਾਫ਼ਦੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਰੀਛਾਂ ਦੀ ਉਹ ਫੌਜ, ਨੀਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਭਿਆਨਕ, ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰੋਕ ਲਿਆ ਤੇ ਮੁੜ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਹਨੁਮਾਨ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਜੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ, ਇੰਦਰਜਿਤ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਹੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਹਤਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣ ਆਇਆ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਕੱਟਿਆ ਦਰੱਖਤ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੋਂ ਉਸ ਕੋਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕੁੰਭ ਦੇ ਸੁਗੰਧਤ ਪਾਣੀ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕੀਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਅਚਾਨਕ ਭੜਕ ਉਠੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੋਝੀ ਤੇ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬੋਲ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਹੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਧਰਮ ਵੀ ਵਿਪਤਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਸਥਾਵਰ ਤੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੋਣ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਸਥਾਵਰ ਸਪਸ਼ਟ ਹਨ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜੇ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਅਧਰਮ ਦਾ ਭੋਗੀ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ; ਤੇ ਤੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਉਹ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਦੁੱਖ ਆਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ, ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ, ਉਲਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਰਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਅਧਰਮ। ਜੇ ਲੋਕ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਹੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕਦੇ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ; ਤੇ ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਭਲੇ ਲੋਕ ਦੁਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਫਿਰ ਅਰਥਹੀਣ ਹਨ।