ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਿਆ, ਸੁਣੋ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਹਾਣੀ। ਇਕ ਵਾਰ, ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਉਹ ਇਸ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਲਈ ਸਵਰਗ ਸਦਾ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਤਾਰੇ ਅਸਥਿਰ ਰਹਿਣ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਹੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ, ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੋ।” ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਰਹੇ। ਤੁਹਾਡੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੱਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਰਹੇ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਚਾਨਣੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਲਾਹੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ, ਯਜਨ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਏ ਸੀ, ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਇਕਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣੋ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਬੜੀ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਵਣਵਾਸੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੱਡਾ ਵਿਘਨ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੀਏ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਪੂਸ਼ਕਰ ਨਾਮਕ ਅਥਾਹ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਸੀਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗੇ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਬੜਾ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੂਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਬੜੀ ਕਰੜੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਸਿਰਫ਼ ਜੜਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਿਆ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼, ਜੋ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਯਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਯਜਨ ਲਈ ਇੰਦਰ ਨੇ ਯਜਨ ਦਾ ਪਸ਼ੂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਜਦ ਪਸ਼ੂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਯਜਨ ਲਈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਸ਼ੂ ਤੇਰੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਕਰਕੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਨਰਪਤੀ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਇਹ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ, ਜਲਦੀ ਪਸ਼ੂ ਲਿਆਉ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਯਜਨ ਰੁਕ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਆਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਤਪੋਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਭਿਆ। ਆਖ਼ਰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਨਾਲ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਨੇ ਭ੍ਰਿਗੁ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਰਿਚੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਅਤੁੱਟ ਜੋਤ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਜੇ ਚਾਹੋ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇਕ ਲੱਖ ਗਾਂਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵੇਚ ਦਿਓ। ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ਮੈਂ ਯਜਨ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਯੋਗ ਪਸ਼ੂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।” “ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਦਿਓ।“ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਚੀਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਚਾਂਗਾ।” ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਰਾਜੇ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, “ਪਤੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੇਰਾ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਨਕ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੀ।” “ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟਾ। ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਛੋਟੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗੀ।” ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਮੱਧਲਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪਾ ਆਪ ਉੱਠ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਪਿਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਨਹੀਂ ਵੇਚਿਆ ਜਾਵੇ, ਮਾਂ ਆਖਦੀ ਹੈ ਛੋਟਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੱਧਲਾ ਵੇਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਲੈ ਜਾਓ।” ਇਸ ਉੱਤੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਕਰੋੜਾਂ ਸੋਨੇ, ਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦੇ ਕੇ…” ਰਾਜਾ ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪਾ ਨੂੰ ਇਕ ਲੱਖ ਗਾਂਆਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਲੈ ਕੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਅੰਬਰੀਸ਼, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉਜਲੇ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰਥੀ ਉੱਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਬਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਰਾਜਾ ਅੰਬਰੀਸ਼, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦੁਪਹਿਰ ਵੇਲੇ ਪੂਸ਼ਕਰ ਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਆਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ੁਨਹਸ਼ੇਪਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਉਜਲਾ ਸੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਪੂਸ਼ਕਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਪਿਆਸ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਮੂੰਹ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, “ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਵਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਿਆਖਿਆਨ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ।