ਵਾਯੂ ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਭੇਜਣ ਦੀ ਘਟਨਾ, ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ, ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦਾ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕਰਨਾ—ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੈਣਮਯ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ ਆਖਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖੀਆਂ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਸਰਗ ਬਾਲਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰਚਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਰਗ, ਛੇ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਯਣ ਕਾਵਿ ਰਚਿਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ "ਇਸ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਆਖਰ ਕੌਣ ਉਚਾਰੇਗਾ?" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ—ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਸੁਰੀਲੇ ਬੋਲ ਵਾਲੇ, ਤੇਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਵਿ ਸਿਖਾਇਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਿਯਮ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਯਣ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਯ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੰਘਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਉਚਾਰਨ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਤਿੰਨ ਲਯਾਂ, ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਤੰਤੀਆਂ-ਲਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਦਇਆ, ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭੈ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਨੋ ਭਰਾ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਲਯ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸੁਰੀਲੇ ਬੋਲ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਦੋਨੋ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਇਹ ਦੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਪੂਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਰਾ ਕਾਵਿ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਗਾਉਂਦੇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਿਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਦੋਨੋ ਭਰਾ, ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਿਆ, ਗਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ—ਉਥੇ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕਾਵਿ ਗਾਉਂਦੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਸਭ ਨੇ "ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!" ਆਖ ਕੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕੀਤੀ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਕੁਸ਼ੀਲਵ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ—"ਇਹ ਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ, ਕਮਾਲ ਹੈ!" ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਗਾਇਆ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਜਿਵੇਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਦੋਨੋ ਨੇ ਰਸ ਭਰਕੇ, ਪੂਰੇ ਸੰਗੀਤ ਨਾਲ ਗਾਇਆ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਾਹ ਵਾਹ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਦੋਨੋ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਦਾ ਘੜਾ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਨੇ ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਤੀਜੇ ਨੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਨੇ ਜਨੇਊ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਲ ਪਾਤਰ, ਕਿਸੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੁੰਜ ਦੀ ਕਮਰਬੰਧ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੰਡ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲੰਗੋਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਰਾਲਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੇਰੂਆ ਵਸਤ੍ਰ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਛਾਲੀਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਿੱਤੇ। ਕੋਈ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜਟਾ-ਬੰਧ ਅਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਰੱਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਜਨ ਪਾਤਰ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲੱਕੜੀ ਦਾ ਗਠਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਦੁੰਬਰ ਦੀ ਲਾਠੀ ਦਿੱਤੀ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਵਧਾਈਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਆਖਦੇ ਹੋਏ—"ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੁਣਾਈ ਹੈ।" ਇਹ ਕਾਵਿ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਪੂਰੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੀਤ ਉਹ ਗਾਉਂਦੇ ਜਿਹੜੇ ਸਾਰੇ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਦੋ ਗਾਇਕ ਗਾਉਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰਥਕ ਵਾਹ ਵਾਹ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੇ ਦੋ ਕੁਸ਼ੀਲਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਗਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਯੋਗ ਗਾਇਕਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਸੁਵਰਨੀ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੋ ਸੋਹਣੇ, ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਦੋ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।" ਉਸ ਨੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਾਣੀ ਗਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਅਰਥ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਦੋਨੋ ਨੇ ਮਨ ਤੋਂ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਗਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਯ ਦੇ ਪੂਰੇ ਮੇਲ ਨਾਲ, ਸਾਫ਼ ਅਰਥ ਸਮਝਾ ਕੇ ਗਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਗਨੀ, ਮਨ, ਦਿਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਚਮਕਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੋ ਤਪਸਵੀ, ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਗਾਇਕੀ ਅਤੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਹਨ। ਮੈਂ ਵੀ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਹਨ। ਹੁਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਦੋਨੋ ਨੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਥਾ ਗਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਰਾਮ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਗਏ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਕਦੇ ਇਹ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਸੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਏ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜੇਤੁ ਰਹੇ।