ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਅਪਨੇ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਬਹਾਦਰ, ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਾਮਵੰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹ ਮਹਾਂ ਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ ਅਚਾਨਕ ਹਿਮਾਚਲ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਕਈ ਝਰਣਿਆਂ, ਗੁਫਾਵਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗਦੇ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਚੋਟੀ ਉਜਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਥੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖੇ। ਉਸਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਚਾਂਦੀ ਦਾ ਮਹਿਲ, ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਜਿੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਘੋੜੇ ਵਾਲੀ ਚੋਟੀ, ਚਮਕਦਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਿਰ, ਤੇ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਸੇਵਕ ਵੀ ਵੇਖੇ। ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਮਹਿਲ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਨਿਵਾਸ, ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਨਾਭੀ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਉਸਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਆਏ। ਉਸਨੇ ਕੈਲਾਸ ਦੀ ਚੋਟੀ, ਹਿਮਾਚਲ ਦਾ ਬਰਫੀਲਾ ਪੱਥਰ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਸੀ, ਤੇ ਸਭ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ—ਇਹ ਸਭ ਵੇਖੇ। ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਛਲਾਂਗ ਲਾ ਕੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੋਜਨ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਉਸ ਦਿਵਯ ਜੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਜੜੀਆਂ ਲੱਭਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਜੜੀਆਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਆਹਟ ਸਮਝ ਕੇ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਂਬਲੀ ਹਨੁਮਾਨ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਸਨੇ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ? ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਬਾਂਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤੂੰ ਆਪ ਨੂੰ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇਂਗਾ, ਹੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ!" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ—ਜੰਗਲਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਾਣਾਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਖਨਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਟੁੱਟੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਸਿਰੇ ਸਮੇਤ—ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਖਾੜ ਲਈ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਅਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਛਲਾਂਗ ਲਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ ਵੀ ਡਰ ਗਏ। ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਸੂਰਜ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਸੂਰਜ ਵਰਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੂਜਾ ਸੂਰਜ ਹੋਵੇ। ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਆਪ ਵੀ ਪਹਾੜ ਵਰਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਚਮਕਦਾਰ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਚਕਰ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੀਕ ਪਏ; ਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੂੰਜਿਆ। ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਹੋਰ ਵੀ ਡਰ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਵੱਡੀ ਚੋਟੀ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ ਵਿਚ ਆ ਉਤਰਾ। ਉਹ ਉਥੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਅੱਗੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਜੜੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਾਂਸਾਂ ਵਿਚ ਲੈ, ਆਪਣੀਆਂ ਚੋਟਾਂ ਤੋਂ ਠੀਕ ਹੋ ਗਏ; ਤੇ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਵੀ ਉੱਠ ਕੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਵਾਨਰ ਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਲੜਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਮਾਣ ਲਈ, ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਾਨਰਾਂ ਜਾਂ ਰੀਛਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੜੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ ਵਾਪਸ ਹਿਮਾਵਤ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਆਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਮੁੜ ਆ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਚਿਹੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ ਸੁਗਰੀਵ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਹੁਣ ਕੁੰਭਕਰਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਰਾਵਣ ਹੁਣ ਸੰਮਰਪਣ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਸਾਰੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਬਲੀ ਵਾਨਰ—ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਯੋਧੇ—ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਫੜ ਕੇ ਜਲਦੀ ਲੰਕਾ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ!" ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਿਆ ਤੇ ਰਾਤ ਹੋਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ, ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਫੜਕੇ, ਲੰਕਾ ਵਲ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਮਸ਼ਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਨਾਲ, ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਖੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਫਿਰ ਦਰਵਾਜਿਆਂ, ਮੀਨਾਰਾਂ, ਗਲੀਆਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿਚ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਅੱਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘਰ ਸਾੜ ਦਿਤੇ; ਮਹਲ-ਮੰਦਰ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢਹਿ ਗਏ। ਉਥੇ ਅੱਗ ਨੇ ਅਗਰਬੱਤੀ, ਵਧੀਆ ਚੰਦਨ, ਚਮਕਦਾਰ ਮੋਤੀ, ਰੇਸ਼ਮੀ ਪੱਥਰ, ਹੀਰੇ ਤੇ ਮੂੰਗਾ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ। ਲਿਨਨ, ਸੁੰਦਰ ਰੇਸ਼ਮ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉਨ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਚੂਰਨ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਰਤਨ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸੜ ਗਏ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਲਗਾਮਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗੀ ਪੱਟੀਆਂ, ਚੰਗੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਰਥਾਂ ਦੀਆਂ ਸਜਾਵਟਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਸੜ ਗਈਆਂ। ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗੀ ਵਸਤਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਜੰਗੀ ਜੰਜ਼ੀਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ, ਬਾਣ, ਬਰਛੇ, ਗੁਗੂ ਤੇ ਭਾਲਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਈਆਂ। ਵਾਲ, ਉਨ, ਚੀਤੇ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ, ਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ, ਮੋਤੀ ਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਮਹਲ—ਇਹ ਸਭ ਤਰਫੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਉਥੇ ਅੱਗ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਘਰ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਏ। ਅੱਗ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਲਾਲਚੀ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਾੜ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ, ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜੰਗੀ ਵਸਤਾਂ, ਮਾਲਾ, ਗਹਣੇ ਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ, ਜੂਆ ਖੇਡਦੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਕੋਲ ਲਟਕ ਰਹੇ, ਤੇ ਵੈਰ ਵਧਣ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਗਦਾ, ਭਾਲਾ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਫੜੇ ਹੋਏ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਾਲੇ, ਜਾਂ ਕੀਮਤੀ ਬਿਸਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨਾਲ ਸੌਂ ਰਹੇ ਸਨ—ਇਹ ਸਭ ਵੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜ ਗਏ।