ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਸਭ ਨੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਿਮਾਨ ਰਾਹੀਂ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਲਖ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਸਗੇ ਸਾਥੀ ਅਯੋਧਿਆ ਵੱਲ ਚਲੇ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਭਾਰਤ ਨਾਲ ਭੇਟ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਛਾ ਗਈ, ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਰ ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਵੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਰਚ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਸਰਗ ਹੈ ਬਾਲਕਾਂਡ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ। ਵੈਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਪੂਰੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਰਾਜ ਪਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਵਿਅਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਰਗ, ਛੇ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਗਈ, ਤਾਂ ਵਧਿਆਕ ਰਿਸ਼ੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ, "ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਗਾਵੇ?" ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਕਾਵਿ ਸਿਖਾਈ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਇਣ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਯ ਪੁੱਤਰ (ਰਾਵਣ) ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਵੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਗਾਉਣ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਤਿੰਨ ਲਯਾਂ, ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਤੰਤੀਆਂ, ਲਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਦਇਆ, ਹਾਸ, ਰੋਸ, ਭੈ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਕੁਸ਼ ਤੇ ਲਵ ਨੇ ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਗਾਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੁਰ ਲਹਿਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਸੋਹਣੇ, ਮੰਗਲ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਲੱਗਦੇ। ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਰਾਮ ਕਥਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਟ ਲਈ। ਸੰਤਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਭਾਈਆਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ, ਪੂਰੀ ਲਗਨ ਨਾਲ ਗਾਇਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸ਼ੁਭ ਲਕੜੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਇਹ ਕਾਵਿ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ। ਸਭ ਨੇ "ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!" ਆਖ ਕੇ ਅਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਸਭ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਕੁਸ਼ੀਲਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ, "ਇਹ ਗੀਤ ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਮਿੱਠੇ ਹਨ!" ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਘਟ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਐਸਾ ਗਾਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਨਾਲ, ਕਥਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹੋਰ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਗਏ, ਇੱਕ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੰਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮੰਡਲ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਲਾ ਮ੍ਰਿਗ ਚਰਮਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਨੇਊ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਮੁੰਜ ਦੀ ਕਮਰਬੰਨ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੰਡ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੰਗੋਟ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਹਾੜੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੇਰੂਆ ਵਸਤ੍ਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਛਾਲ ਦਾ ਚੋਲਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਟਾਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੀ ਰੱਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਜਮਾਨ ਪਾਤਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਗੱਠੜਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਡੁੰਬਰ ਦੀ ਲਾਠੀ, ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਸੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਨ ਹੋਈ ਹੈ।" ਇਹ ਕਥਾ ਕਵੀਆਂ ਲਈ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗਾਇਆ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੋਈ। ਇਹ ਗੀਤ, ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਕੁਸ਼ੀਲਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਏ। ਰਾਮ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਸੋਹਣੇ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਖ਼ਮਣ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਥਾ ਗਾਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਦਿਲੋਂ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਭਿਵਕਤੀ ਨਾਲ ਗਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਰ, ਤੰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲਯ ਬਿਲਕੁਲ ਠੀਕ, ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਹਰੇਕ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਗਈ। ਰਾਮ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ, ਤਪੱਸਵੀ ਅਤੇ ਕਲਾਵਾਨ ਹਨ, ਵਧੀਆ ਗਾਇਕ ਹਨ। "ਹੁਣ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਕਹਿਣ 'ਤੇ, ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਥਾ ਗਾਉਣ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਰਾਮ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਉਸ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਹੁਣ, ਵਧੀਆ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।