ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਕਥਾ ਸਭ ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸਾਰੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਹਵਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ, ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਇਹ ਹੋਈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਵਤੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ ਆਉਣ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਭੜਕ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਹਵਨ ਦੀ ਚਮਚੀ ਉਠਾਈ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਨ! ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਰਾਜਨ! ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾ—ਇਹ ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਇਹ ਕੁਝ ਫਲ ਹੈ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਬਚਨ ਹੋਣ ਉੱਤੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਵਾਪਸ ਜਾ; ਤੂੰ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ।" ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈਂ, ਮੂਰਖ! ਸਿਰ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਾਪਸ ਡਿੱਗ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਸਿਰ ਦੇ ਬਲ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਡਿੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਚੀਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਓ!" ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, "ਰੁਕ ਜਾ, ਰੁਕ ਜਾ!" ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਆਪਣੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਨਵੇਂ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਰਚ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਵੀਆਂ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ, "ਜੇਕਰ ਲੋੜ ਪਈ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਵਾਂ ਇੰਦ੍ਰ ਬਣਾਵਾਂਗਾ, ਜਾਂ ਦੁਨੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋਵੇ!" ਅਤੇ ਉਹ ਨਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਡਰ ਗਏ। ਉਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, "ਮਹਾਰਾਜ! ਇਹ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਜਾਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਕਲਪ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟ ਸਕਦਾ।" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਲਈ ਸਵਰਗ ਮਿਲੇ, ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ ਇਹ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਸਦਾ ਲਈ ਅਟੁੱਟ ਰਹਿਣ। ਜਦ ਤੱਕ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਰਹੇ। ਜੋ ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੋ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਮੰਨ ਗਏ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸਦਾ ਲਈ ਰਹੇ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਬਣੀ ਰਹੇ।" ਅਗਨਿ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬਾਹਰ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਨਵੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਹੋਰ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਸਿਰ ਦੇ ਬਲ, ਅਮਰਾਂ ਵਾਂਗ ਸਦਾ ਲਈ ਉਥੇ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਹ ਚਾਨਣ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਤੇ ਯਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੋਈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਖਿਆਂ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯਜਨ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਥਾਵਾਂ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। *** ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅੰਬਰੀਸ਼ਾ ਦੀ ਕਥਾ ਹੁਣ, ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਾਹਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਜਾਂਦੇ ਪਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਅਰਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਗਈ ਹੈ; ਆਓ, ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੀਏ।" "ਪੱਛਮੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਤੇ ਅਸੀਂ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗੇ; ਉਹ ਅਰਣਿਆ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਕੇਵਲ ਜੜਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਦੇ ਹੋਏ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਅੰਬਰੀਸ਼ਾ, ਜੋ ਵਡਿਆਈ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਯਜਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਯਜਨ ਲਈ ਜੇੜਾ ਪਸ਼ੂ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰ ਨੇ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਜਦ ਪਸ਼ੂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਯਜਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਨ! ਯਜਨ ਲਈ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਸ਼ੂ ਤੇਰੀ ਬੇਧਿਆਨੀ ਕਰਕੇ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਨਰਪਤੀ! ਜੋ ਰਾਜਾ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਇਹ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ! ਜਲਦੀ ਪਸ਼ੂ ਲਿਆਉ, ਤਾਂ ਕਿ ਯਜਨ ਦੀ ਰਸਮ ਰੁਕ ਨਾ ਜਾਵੇ।" ਗੁਰੂ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਗਾਂਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਲੱਭਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ, ਸ਼ਹਿਰਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਤਪੋਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਸ਼ੂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜਾ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਰੀਚੀਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਰਾਜਾ, ਜੋ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਰੀਚੀਕ ਦੇ ਚਰਨ ਛੁਹ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੀਚੀਕ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਬਦਲੇ ਵੇਚ ਦਿਓ। ਹੇ ਭਾਰਗਵ, ਯਜਨ ਲਈ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਲੱਭ ਲਏ, ਪਰ ਯਜਨ ਲਈ ਉਚਿਤ ਪਸ਼ੂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਕਥਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਅੰਬਰੀਸ਼ਾ ਦੀ ਯਜਨ ਯਾਤਰਾ ਤਕ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੰਤਾਨ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।