ਰਾਮਚਰਿਤ ਮਾਨਸ ਦੀ ਇਸ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਕੂੰਭਕਰਨ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ, ਮੇਘਨਾਦ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਭ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੱਡੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਘਟੀਆਂ। ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਰਾਜਤਿਲਕ ਰਸਮ ਹੋਈ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੀਤਾ ਆਦਿ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਭਰਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ, ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦਾ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਝੂਮ ਉਠੀ। ਫਿਰ ਕਾਲ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਵੀ ਵਾਪਸ ਭੇਜਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਇਆ। ਇਹ ਸਭ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਸਰਗ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚੀ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਚੌਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਰਗਾਂ, ਛੇ ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਤਰ-ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਜੀ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਏ ਕਿ, “ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਨੂੰ ਕੌਣ ਗਾਏ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ, ਜੋ ਧਰਮੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਾਕਾਵਿ ਸਿਖਾਈ, ਤਾਂ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੋਰ ਵਧੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਯਣ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਯ ਪੁੱਤਰ (ਰਾਵਣ) ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਕਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਸੁਣਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠਾ, ਤਿੰਨ ਲਯਾਂ, ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਤੰਤੀਆਂ ਤੇ ਥਾਪ ਦੇ ਨਾਲ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਦਇਆ, ਹਾਸ, ਰੋਸ, ਭੈ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਹਨ। ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ, ਜੋ ਸੰਗੀਤ ਅਤੇ ਸੁਰ-ਲਯ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਰਗੇ ਲਗਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਈ ਸੋਹਣੇ, ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਉਪਜੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਦੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਜਨਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਵਪੂਰਨ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਇਹ ਕਥਾ ਗਾਉਂਦੇ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ “ਵਧੀਆ! ਵਧੀਆ!” ਕਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਗਾਇਕ, ਕੁਸ਼ੀਲਵ, ਸਭ ਤੋਂ ਯੋਗ ਦੱਸੇ ਗਏ। “ਇਹ ਗੀਤ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਛੰਦ, ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੇ ਹਨ!” — ਇਉਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕੀਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਕੁਸ਼-ਲਵ ਇਉਂ ਗਾਉਂਦੇ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਭਾਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਲਯਬੱਧ ਗਾਉਂਦੇ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਮੰਡਲੁ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗ ਛਾਲ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਨੇਉ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੁੰਜ ਦੀ ਕੰਧੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੰਡ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੰਗੋਟੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਹਾੜੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੇਰੂਆ ਚੋਲਾਂ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਟਾ-ਬੰਨਣ ਵਾਲਾ ਰੱਸਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਜਮਾਨ ਭਾਂਡੇ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਗੱਡੀ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਦੁੰਬਰ ਦੀ ਲਾਠੀ ਦਿੱਤੀ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ, ਕੁਝ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਦਾਤ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਨੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਹੈ।” ਇਹ ਕਥਾ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੀਤ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ। ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਗਾਉਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਹੁੰਦੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਭਰਤਾ ਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ (ਰਾਮ) ਨੇ ਉਹ ਦੋ ਕੁਸ਼ੀਲਵ ਵੇਖੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਏ। ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ ਹਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਸੋਨੇ ਦੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਆਪਣੇ ਮੰਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਦੋ ਸੋਹਣੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟ ਭਰਾ ਵੇਖੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਭਰਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਦੋਵਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।” ਉਸ ਨੇ ਗਾਇਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਅਰਥ ਅਤੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਗਾਉਣ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਾਵਪੂਰਨ, ਮਿੱਠੇ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਤੰਤੀਆਂ ਅਤੇ ਥਾਪ ਦੇ ਪੂਰਨ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ, ਸਾਫ਼ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਾਉਂਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਇੰਦਰੀਆਂ, ਮਨ ਅਤੇ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਧੁਨ ਸਭ ਨੂੰ ਭਾ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਦੋ ਤਪਸਵੀ, ਰਾਜਕੁਲ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਣ ਕਰਦੇ, ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹਨ। ਮੈਂ (ਰਾਮ) ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ। ਹੁਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਰਾਮ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ।