ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ, ਉਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬਾਂਹ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਕੱਟ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਂਹ ਹਿਲਦੀ ਹੋਈ, ਰੁੱਖਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਢਾਹਦੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਬਾਂਹ ਕੱਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਗਰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਵਲ ਦੌੜਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋ ਤੇਜ਼ ਅਰਧ-ਚੰਦਾਕਾਰ ਤੀਰ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੈਰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਦੋ ਪੈਰ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਡਿੱਗਦੇ ਹੋਏ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫਾਵਾਂ, ਮਹਾਂਸਾਗਰ, ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਫੌਜ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ। ਹੁਣ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੀ ਬਾਂਹ ਤੇ ਪੈਰ ਕੱਟ ਚੁੱਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਾਂਗ ਖੁੱਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਮ ਵਲ ਗਰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਦੌੜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਲ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਬੱਝੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੂੰਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਿਆ, ਉਹ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਰਾਹਿਆ ਅਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਤੀਰ ਚੁੱਕਿਆ ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੰਡ ਵਾਂਗ ਸੀ—ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਜਰ-ਮਿਸ਼ਲ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਤੇਜ਼, ਅਤੇ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲਾ। ਇਹ ਤੀਰ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕਦਾਰ ਡੰਡੀ ਵਾਲਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦਾ, ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵਲ ਸੁੱਟਿਆ। ਰਾਘਵ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਚਲਿਆ ਇਹ ਤੀਰ ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰਦਾ, ਧੂੰਏ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਭਿਆਨਕ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ, ਸੁੰਦਰ ਕੰਨ-ਬਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਕੰਪਦੇ ਹੋਏ ਕੰਨ-ਬਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ—ਜਿਵੇਂ ਪੁਰੰਦਰ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਸਿਰ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਬਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜਦ ਸੂਰਜ ਉੱਗ ਆਇਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਇਹ ਸਿਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਕੱਟਿਆ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਿਆ, ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਢਾਹਿਆ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਕੰਧ ਵੀ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਸਿਰ, ਹਿਮਾਵਤ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ, ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਵਿਚ ਡਿੱਗਿਆ; ਇਸ ਨੇ ਮਗਰਮੱਛਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ, ਅਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ ਸੀ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਪਹਾੜ ਕੰਬ ਗਏ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਹਾਂ-ਸਾਧੂਆਂ, ਸੱਪਾਂ, ਦਿਵਯ ਜੀਵਾਂ, ਭੂਤ-ਪਰੇਤ, ਗਿਧ, ਅਤੇ ਲੁਕਵੇਂ ਜੀਵ, ਯਕਸ਼ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਰਤਾ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮੌਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸਾਕਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਰੋਏ, ਰਾਮ ਵਲ ਤੱਕਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਰਾਹੂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਰਾਮ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਭਲਾਈ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਦੀ ਆਦਰ-ਸਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਵੱਡਾ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੱਡੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿਚ ਅਜੇਤ, ਮਾਰ ਕੇ, ਇਮੋਰਟਲਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵਾਂਗ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਸੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਿਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੀ ਅਠਾਹਠਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ ਦੁਆਰਾ ਕੁੰਭਕਰਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਇਹ ਰਾਵਣ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਮੌਤ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਛਿਟ-ਛਿਟ ਕਰਦਾ, ਬਹੁਤ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਵਿਰੋਧੀ ਨੂੰ ਤਪਾਇਆ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੀ ਚਮਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਥਮ ਗਿਆ; ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਸਰੀਰ ਭਿਆਨਕ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਉਸ ਦੀ ਨੱਕ ਤੇ ਕੰਨ ਕੱਟੇ ਹੋਏ, ਖੂਨ ਵਗਦਾ, ਉਹ ਲੰਕਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਸੀ।" "ਕੁੰਭਕਰਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਭਰਾ, ਕਾਕੁਤਸਥ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਆਤੁਰ, ਅਗਨਿ ਨਾਲ ਸੜੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਵਿਗੜਿਆ ਤੇ ਨੰਗਾ ਪਿਆ ਹੈ।" ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੁੰਭਕਰਨ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਜਦ ਉਸਦੇ ਭਤੀਜਿਆਂ—ਦੇਵਾਂਤਕ, ਨਰਾਂਤਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸ ਅਤੇ ਅਤਿਕਾਯ—ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਚਾ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਸੋਗ ਨਾਲ ਰੋਏ। ਜਦ ਮਹੋਦਰ ਅਤੇ ਮਹਾਪਾਰਸ਼ਵ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਨ, ਦੁਆਰਾ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉਹ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਆਗੂ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਆਪਣੇ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਗ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: "ਹਾਇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੁੰਭਕਰਨ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਵੀਰ—ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਯਮ ਦੇ ਘਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।" "ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਤੇ ਸਾਕਿਆਂ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਕਾਂਟਾ ਹਟਾ ਕੇ, ਵਿਰੋਧੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਇੱਕਲਾ ਤਪਾ ਕੇ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ?" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਮੈਂ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਡਿੱਗ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ, ਨਾ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਡਰ ਹੈ।" "ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ-ਨਾਸਕ, ਦੇਵ-ਅਸੁਰਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਅੱਜ ਰਾਘਵ ਦੁਆਰਾ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ?" "ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਜਰ ਵੀ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕੀ, ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ?" "ਇਹ ਦੇਵ-ਸੰਘ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਸਮਾਨ ਵਿਚ ਖੜੇ ਹਨ; ਤੈਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮਰੇ ਹੋਏ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚੀਕਦੇ ਹਨ।" "ਅੱਜ, ਵਾਨਰ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਲਕੜਾ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨਗੇ।" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਸੀਤਾ ਦੀ—ਮੈਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਜਾਣ ਨਾਲ, ਜੀਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਹੱਤਿਆਰੇ, ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਨਾ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਮੌਤ, ਇਹ ਵਿਅਰਥ ਜੀਵਨ ਤੋਂ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਚੰਗੀ ਹੈ।" "ਅੱਜ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪਾਸ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਜੀਉਣਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਅਸਹਿਣ ਹੈ।" "ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ, ਦੇਖ ਕੇ, ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣਗੇ; ਹੁਣ ਤੂੰ, ਕੁੰਭਕਰਨ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤਾਂਗਾ?" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਈ ਹੈ—ਪਰ ਅਜਾਣਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਸੋਗ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਦੁਖ, ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਆਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਗੂੰਜੀ।