ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰਾਮਾਯਣਮ੍

ਰਾਤ ਦਿਨ ਤਪਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਮਹਾਂਤਪਸੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਿਰਫਲ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ। ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤਪਸਵੀ, ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਸਨੇਹੀ ਬੋਲ ਬੋਲੇ: "ਤੈਨੂੰ ਸੁਖ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਭਯਾਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆ?" ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਥ, ਤੂੰ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਬੋਲੇ ਬਚਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵਚਨ-ਪਾਰੰਗਤ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਇੱਛਾ ਮੈਂ ਰੱਖੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ—ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਸਾਧੂ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂ। ਮੈਂ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਨਾਂ ਹੀ ਕਦੇ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਹੇ ਮ੍ਰਦੁ-ਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ।" "ਮਹਾਨ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮੇਰੇ ਚਲਣ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿਚ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਯਜਨ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਨਿਰਫਲ ਹੈ।" "ਸਭ ਕੁਝ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹੈ; ਭਾਗ ਹੀ ਉੱਚਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਤੇਰੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਭਾਗ ਰੋਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹਾਲ ਵਿਅਕਤ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਬੋਲੇ: "ਆ, ਹੇ ਇੱਖਵਾਕੁ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾ ਡਰ। ਮੈਂ ਸਭ ਮਹਾਨ, ਪੁੰਨਿਆਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਯਜਨਾਂ ਵਿਚ ਸਹਾਇਕ ਹਨ, ਬੁਲਾਵਾਂਗਾ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਯਜਨ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇਂਗਾ।" "ਜੋ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੂੰ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਤੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਤੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਮਿਲਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਯਜਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਸਮੇਤ, ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ, ਮਿੱਤਰ, ਤੇ ਯਜਨ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਡਤ ਵੀ ਲਿਆਓ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਹਨ। ਹੋਰ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਆਉਣਾ ਚਾਹੇ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਆ ਜਾਵੇ।" ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਸੱਭ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਅਣਸੁਣੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਚੇਲੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਵੀ, ਤੇ ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਆਖੇ; ਤੇ ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੁਜਾ-ਜਨਮ ਲੈ ਚੁੱਕੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਆਏ, ਪਰ ਮਹੋਦਯ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਕੁਲ ਦੇ ਲੋਕ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਖਦੇ, "ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਸੁਣ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਖਿਆ: ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀਯ ਚੰਡਾਲ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਯਜਮਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਇੱਥੇ? ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲੀ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਆਹੂਤੀ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ? ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭੋਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਯਜਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਉਹ ਲੋਕ ਕਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ?" ਇਹ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਆਖਦੇ। ਸਾਰੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਤੇ ਮਹੋਦਯ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੀਬਰ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਪਾਪੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਅੱਜ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਯਮਪੁਰੀ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਸੱਤ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਲਈ, ਉਹ ਮ੍ਰਿਤਪਾ ਹੋ ਕੇ, ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਦਇਆ, ਤੇ ਮੁਸ਼ਟਿਕਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣਗੇ। ਅਸੁਆਸਥ ਤੇ ਵਿਅੰਗ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਤੇ ਮਹੋਦਯ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਨਿੰਦਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਨਿੰਦਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਬਣੇਗਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਇਆ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਜਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਹੋਦਯ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਤਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਾਰ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: "ਇਹ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਦਾਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਯਜਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੋ।" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ।