ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਬੀਤ ਗਈ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਇੱਕ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਵੀ ਕਾਲੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਵਾਲ ਖਲਬਲੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਚਿੱਟਾ ਰਾਖ ਲਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿਚ ਚਿੱਟੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ—ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ—ਉਹ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਦੇਹ-ਮਨ ਨਾਲ ਸਦਾ ਦੁਖੀ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਅੰਦਰੋਂ ਸੜਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਹਾਂ ਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ?” ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਥ, ਤੂੰ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ। ਹੁਣ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਬੜੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, “ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਲੋਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਉਲਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਦਇਆਲੂ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂ। ਮੈਂ ਸੌ ਯੱਗ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਹੇ ਦਇਆਲੂ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਖ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੱਗ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮੇਰੇ ਆਚਰਨ ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ, ਯੱਗ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੀ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਏ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਗ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਦਮ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਭਾਗ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਹੈ; ਭਾਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਮਦਦ ਕਰ। ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਹੋਰ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਏ ਭਾਗ ਨੂੰ ਹਟਾ ਦੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਚੌਵੰਜਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸੁਣ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਕੁਸ਼ਿਕ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਚੰਡਾਲ ਬਣੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲੇ, “ਹੇ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਆ ਜਾ ਬੇਟਾ, ਤੂੰ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਯੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਜੋ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਰਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਆ ਗਿਆ, ਤੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਮਿਲਣਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਯੱਗ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮਗਰੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਸਮੇਤ, ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ, ਦੋਸਤ ਤੇ ਜੋ ਵੀ ਯੱਗ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੰਡਤ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਲਿਆਓ। ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਮੇਰੀ ਇਹ ਗੱਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਮੰਨਣੇ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਤਦ ਸਾਰੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਜ੍ਵਾਲਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਲ ਆਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਆਖੇ; ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੁਜਾਤੀ (ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ) ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆ ਗਏ, ਪਰ ਮਹੋਦਯ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਸਾਰੇ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੁਣ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਖਿਆ: ਇੱਕ ਖ਼ਤਰੀ, ਉਹ ਵੀ ਚੰਡਾਲ ਲਈ, ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜਮਾਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਹੋਮ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਭੋਜਨ ਲੈਣ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਰਾਖੀ ਹੇਠ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ?” ਇਹਨਾਂ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਸਾਰੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਹੋਦਯ ਦੇ ਲੋਕ, ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਵੀ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਤਪਸਿਆ ਵਿਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਪੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੁੱਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ; ਅੱਜ ਕਾਲ ਦੀ ਫਾਹੀ ਨਾਲ, ਇਹ ਯਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਵਣਗੇ। ਸੱਤ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਮ੍ਰਿਤਪਾ ਹੋਣਗੇ—ਕੁੱਤੇ ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਨਿਰਦਯ, ਤੇ ਮੁਸ਼ਟਿਕਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਵਿਅੰਗ, ਵਿਗੜੇ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਣਗੇ। ਅਤੇ ਮਹੋਦਯ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਹਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਬਦਨਾਮ ਹੋ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਦ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਦਇਆ ਤੋਂ ਖਾਲੀ। ਮੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਵੱਸੇਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇਕਹੱਤਰਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਵਸੀਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਹੋਦਯ ਦੇ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਚਨ ਆਖੇ...