ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਪਕੜ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਜੇ ਇਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਸਮੇਤ ਪੂਰਾ ਵਾਨਰ ਸੈਨਿਕ ਦਲ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।” ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਸੈਨਿਕ ਇधर-ਉਧਰ ਭੱਜਣ ਲੱਗੇ, ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੀ ਕਬਜ਼ੀ 'ਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਵਾਨਰ ਡਰ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਾਯੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?” ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਜੋ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਰਾਂਗਾ; ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਾਂਗਾ।” ਹਨੁਮਾਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਜੇ ਮੈਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਜਾਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇ ਇਹ ਵਾਨਰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਸੁਰਾਂ ਜਾਂ ਸੱਪਾਂ ਵਲੋਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲਵੇ।” ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, “ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹਾਲੇ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ 'ਚ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਘਾ ਲਗਾਇਆ।” ਪਰ ਉਹ ਆਸ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, “ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ 'ਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ 'ਚ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਲਈ ਜੋ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰੇਗਾ।” ਹਨੁਮਾਨ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਜੇ ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਲਈ ਕੜ੍ਹਾ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਤੇ ਲੰਬੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।” ਇਸ ਲਈ, ਉਹ ਨਿਰਣੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਲ ਰੁਕ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਏ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਦੇਖਾਂਗਾ; ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੈਂ ਵਿਰਖੇ ਵਾਨਰ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਫੌਜ ਨੂੰ ਫਿਰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਕੁੰਭਕਰਨ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਲੰਕਾ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਲਾਂ, ਮੰਡੀਰਾਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜਿਆਂ 'ਤੇ ਵਸਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਵਧੀਆ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਠੰਡੇ ਰਾਜ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਠੰਡਕ ਮਿਲੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਰਾਜ-ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਤੱਕੀ ਤੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਸੋਚਿਆ, “ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਕਿਵੇਂ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਪਰ ਮੈਂ ਐਸਾ ਕਰਾਂਗਾ ਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਲਈ ਲਾਭ ਤੇ ਚਾਹੀਦਾ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਵੇ।” ਅਚਾਨਕ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਕੱਟ ਲਿਆ, ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਾਸਲੀਆਂ ਖੰਭ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਉਤੜੇ ਹੋਏ, ਦੰਦਾਂ ਤੇ ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਭਰਿਆ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ, ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਪਚਾੜੇ ਹੋਏ, ਵਿਰਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਗੇਂਦ ਵਾਂਗ ਉੱਡ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ ਤੇ ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਨ ਤੇ ਨੱਕ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ, ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਵਗਦੇ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਮਹਾ-ਦੇਹੀ, ਭਯਾਨਕ-ਦਿੱਖ ਵਾਲਾ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਫਿਰ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ। ਰਾਵਣ ਦਾ ਭਰਾ, ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਲਹੂ ਵਗਦਾ, ਸ਼ਾਮ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਕਾਲੀ ਘਟਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਚਲਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਭਰਿਆ, ਮੁੜ ਯੁੱਧ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹਨ,” ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਗਦਾ ਫੜ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਯੁੱਧ 'ਚ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਨਿਗਲ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਅੱਗ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੁੱਖਾ, ਲਹੂ ਤੇ ਮਾਸ ਲਈ ਲਾਲਚੀ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਫੌਜ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਕੇ, ਯੁੱਧ 'ਚ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਵਾਨਰ, ਪਿਸਾਚ ਤੇ ਰੀਛ—all ਨੂੰ ਖਾ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖਾ ਗਿਆ। ਗੁੱਸੇ 'ਚ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ, ਦੋ, ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਸਮੇਤ ਇੱਕ ਹੱਥ 'ਚ ਫੜਿਆ ਤੇ ਚੁਸਤੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ 'ਚ ਪਾ ਲਿਆ। ਵੱਡੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਬਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚਰਬੀ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ, ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੋ ਵਾਨਰ ਖਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਲੱਗੇ, ਪਰ ਕੁੰਭਕਰਨ, ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ 'ਚ, ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਦੌੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਸੱਤ-ਸੌ, ਅੱਠ-ਸੌ, ਵੀਹ, ਤੀਹ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰ ਫੜ ਕੇ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਚਰਬੀ, ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਮੱਤ, ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪਤਾ ਸੀ; ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਉਸ ਦੇ ਕੰਨ 'ਤੇ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਬਾਣਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਕਾਲ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਸਕ, ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਵਿਰਤਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਚ ਸੱਤ ਬਾਣ ਮਾਰੇ, ਤੇ ਹੋਰ ਬਾਣ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੀ ਛੱਡੇ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸ ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਵੀ ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਆਇਆ। ਉਸ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਵਚ, ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸ਼ਾਮ ਦੀਆਂ ਘਟਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕਾਲੀ-ਕਾਜਲ ਵਰਗੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਘਟਾਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤਦ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਹਲਕਾ-ਫਲਕਾ ਮਜਾਕ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਾਂਗ ਗੱਜੀ, “ਮੌਤ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਧ 'ਚ ਹਰਾਉਣ 'ਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਪਾਏਗੀ; ਤੁਸੀਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜ ਕੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਹੈ।” “ਜੋ ਯੁੱਧ 'ਚ ਹਥਿਆਰ-ਬੰਦ ਹੋ ਕੇ, ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਖੜਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹੈ—even ਜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋਵੇ; ਤੇ ਜੋ ਯੁੱਧ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਹੈ।” “ਇੰਦਰ ਵੀ, ਏਰਾਵਤ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਕਦੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਯੁੱਧ 'ਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।” “ਅੱਜ, ਹੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਨੌਜਵਾਨ ਹੈ; ਮੈਂ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਅਨੁਮਤੀ ਲੈ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” “ਤੇਰੇ ਯੁੱਧ 'ਚ ਹੌਸਲੇ, ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।