ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਵਿਚ, ਪੰਜਾਹਵੀਂਅਠਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਕਿ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਖਾ ਨੂੰ ਜਾ ਮਿਲਿਆ? ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕੁਲ-ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਰਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਆਖੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।" "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਯਜਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮਨੁੱਖ, ਤੂੰ ਬਹੁਤ ਨਾਦਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਜਨਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਰਾਹ ਲਵਾਂਗਾ। ਹੇ ਤਪਸਵੀਓ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ।" ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ!" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ—ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਸਿਆਹ ਚਮੜੀ, ਵਾਲ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੇ ਚੀਥੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਰਾਖ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਬੜੀ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਦ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਸ ਦੁਰਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦਇਆ ਆ ਗਈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਨੇ, ਜੋ ਬੜੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, "ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਦੱਸ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆ?" "ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ," ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੰਡਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅੱਗੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ, "ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵੀ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਮਿਹਰ ਕਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ।" "ਮੈਂ ਸੌ ਯਗ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਿਹਰਬਾਨ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਯਜ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਹਨ। ਧਰਮ ਵਿਚ ਜਤਨ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਯਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਫਿਕਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਸਭ ਕੁਝ ਭਾਗ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ; ਭਾਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਿਹਰਬਾਨ, ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੇ ਭਾਗ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਮਿਹਰ ਕਰ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਵੀ ਬਦਲ ਦੇ।" ਹੁਣ, ਪੰਜਾਹਵੀਂਨੌਂ ਸਰਗ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਚੰਡਾਲ ਬਣੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ, "ਹੇ ਇੱਖਵਾਕੁ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ, ਆ ਜਾ! ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ। ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਰਾਖੀ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਹੈ, ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਸਿਰਮੌਰ ਰਾਜਿਆਂ।" "ਮੈਂ ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਯਜ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਬੁਲਾਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਯਜ ਕਰੇਂਗਾ। ਜੋ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਤੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਚੜ੍ਹੇਂਗਾ।" "ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਵਰਗ ਤੇਰੇ ਹਥ ਵਿਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਯਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤਿਆਰ ਕਰੋ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਸਮੇਤ, ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼, ਦੋਸਤ, ਅਤੇ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਯਜ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵੀ ਲਿਆਓ। ਜੋ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਕੁਝ ਆਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ।" ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਤਪੋਬਲ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੁਜਾਤੀਆਂ (ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ) ਆਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਆ ਗਏ, ਪਰ ਮਹੁਦਯਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ, ਸੁਣ, ਜੋ ਮੈਂ ਆਖਿਆ ਸੀ—ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਚੰਡਾਲ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਯਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਦੇਵ ਰਿਸ਼ੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਹੋਮ ਦੀ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਕਿਵੇਂ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਹੱਥ ਦਾ ਭੋਜਨ ਖਾ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਯਜ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਅਜੀਬ ਦੁਰਦਸ਼ਾ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਯਤਨ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ।