ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਵਿਰਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਹੇ ਤਪਸਵੀਓ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਲ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਪੁਜਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦਿਵਤਾ ਸਮਾਨ ਹੋ।” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਵਲੋਂ ਰੱਦ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਫਿਰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਟਾਹਣੀ ਵਲ ਗਿਆ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਪੁਜਾਰੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਚਨ ਅਣਡਿੱਠ ਨਹੀਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ‘ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ’ ਆਖਿਆ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਜਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਜਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?” ਇਹ ਗੁੱਸੇ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਵਲੋਂ ਰੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ।” “ਮੈਂ ਹੋਰ ਰਾਹ ਲੱਭਾਂਗਾ। ਤੁਹਾਡਾ ਸਲਾਮ, ਹੇ ਤਪਸਵੀਓ।” ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੀ ਮੰਨਸਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ: “ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਜਾਵੇਂ!” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਾਤ ਬੀਤਣ ਉਪਰੰਤ, ਰਾਜਾ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ: ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਕਾਲੀ ਚਮੜੀ, ਵਿੱਖਰੀ ਹੋਈ ਵਾਲ, ਰਾਗਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਰਾਖ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਗਹਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ, ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਵਾਸੀ ਇਕੱਠੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਚਲਿਆ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ; ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਫਲ-ਰਹਿਤ ਵੇਖਿਆ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਉਤੇ ਦਇਆ ਕੀਤੀ। ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰਤਿ ਉੱਚਾ, ਆਖਿਆ, “ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਡਰਾਉਣੀ ਸੂਰਤ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕਿਹੜੀ ਮੰਨਸਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ?” “ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਜਾ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਲੋਂ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਲੋਂ ਵੀ ਰੱਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਾ ਹੋਈ, ਸਗੋਂ ਉਲਟਾ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੇ ਸਜਣ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ। ਮੈਂ ਸੌ ਯਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਸਜਣ, ਮੈਂ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ; ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੇਰੇ ਚਲਣ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋਏ; ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰਕੇ, ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹਿਆ। ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਗ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਫਲ-ਰਹਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ; ਭਾਗ ਹੀ ਸੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਮੈਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਭਾਗ ਵਲੋਂ ਰੋਕੇ ਗਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਰ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਵਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਠਿਕਾਣਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਭਾਗ ਨੂੰ ਪਾਸੇ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਕੁਸ਼ਿਕ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖੇ: “ਹੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ, ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ; ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਤਿ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਯ ਦਿਆਂਗਾ; ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਮੈਂ ਸਭ ਵੱਡੇ ਧਰਮ-ਕਰਤਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਯਜਨ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕਰੇਂਗਾ। ਜੋ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਉਚੇਰੇ ਜਾਵੇਂਗਾ। ਮੈਂ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਸਵਰਗ ਤੇਰੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਉਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ, ਆਸ਼੍ਰਯ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲਿਆ ਹੈ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ-ਪ੍ਰਤਿ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੇ ਸਨ, ਯਜਨ ਦੀਆਂ ਸਮਗਰੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਸਮੇਤ, ਇੱਥੇ ਲਿਆਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ, ਮਿੱਤਰ, ਅਤੇ ਯਜਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਲਿਆਓ; ਅਤੇ ਜੋ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੇ, ਉਹ ਵੀ ਆ ਜਾਵੇ।” “ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਹੋ ਗਏ।” ਇਹ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਪਾਸੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆਰਥੀ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਤਪਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਏ, ਜੋ ਤਪ ਦੇ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਆਖੇ; ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਵਾਲੇ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਆਏ, ਪਰ ਮਹੁਦਯਾ ਤੋਂ ਨਹੀਂ; ਸਭ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੰਸ਼ੀ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੇ ਯਤਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਦਇਆ, ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਕੱਠ—ਇਹ ਸਭ ਵਾਕਿਆ, ਰਾਮ ਜੀ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ।