ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜੋ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤਪਦਾ ਪਹਾੜ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਰਾਖਸਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੀੜ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਹੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਅੱਜ ਮੈਂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗੂں ਵਧ-ਵਧ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿਆਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਵਰਗਿਆਂ ਲਈ ਐਸੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਸਾਡਾ ਅਸਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤਾਂ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨ; ਜੇ ਉਹ ਮਾਰੇ ਜਾਂ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਖਤਮ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" ਉਸਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ ਰਾਖਸਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਡਰਾਉਣਾ ਗੁੰਜ ਉਠਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਹਿਲ ਜਾਵੇ। ਸਮਝਦਾਰ ਕੁੰਭਕਰਨ ਜਦੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭਿਆਨਕ ਅਸ਼ੁਭ ਸੰਕੇਤ ਦਿਸਣ ਲਗ ਪਏ। ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਕਾਪਾਤ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀ, ਉਹ ਗਧਿਆਂ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਗਏ, ਧਰਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਡਰਾਉਣੇ ਸਿਆਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਬੁੱਕਦੇ ਹੋਏ ਚੀਕਣ ਲੱਗੇ, ਪੰਛੀ ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ ਅਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਕੁੰਭਕਰਨ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਬਰਛੇ ਤੋਂ ਗਿੱਧ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਖੱਬੀ ਅੱਖ ਫੜਕਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਖੱਬਾ ਬਾਂਹ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਉਲਕਾ ਡਿੱਗਿਆ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਗਈ, ਤੇ ਹਵਾ ਵੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਰੋਮਾਂਚਕ ਸੰਕੇਤ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਮੌਤ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਅਜੀਬ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਘਣੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਰਾਖਸ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਝ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜੋ ਆਪ ਵੀ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ ਭਾਰੀ ਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੱਜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗੜਗੜਾਹਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਈ ਵਾਨਰ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ। ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਲੋਹਾ ਦਾ ਗਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਕਲਿਆ, ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਵਿਆਪ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯਮਰਾਜ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਦੰਡ ਦੀ ਲਕੜੀ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦਾ ਛਿਆਸਠਵਾਂ ਸਰਗ। ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਲ੍ਹਾ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਭਾਰੀ ਗੱਜ ਮਾਰੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਚੀਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਇੰਦਰ, ਯਮ ਜਾਂ ਵਰੁਣ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹਰਾ ਸਕਦੇ, ਵਾਨਰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅੰਗਦ ਨੇ ਨਲ, ਨੀਲ, ਗਵਾਕਸ਼ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਕੁਮੁਦ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹੋ? ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹੋ, ਆਮ ਵਾਨਰਾਂ ਵਾਂਗ ਡਰ ਕੇ?" "ਮੇਰੇ ਦੋਸਤੋ, ਵਾਪਸ ਆਓ! ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕਿਉਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹੋ? ਇਹ ਰਾਖਸ ਜੰਗ ਲਈ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇਹ ਡਰ ਜ਼ਰੂਰ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਇਹ ਡਰ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਵਿਰਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਾਂਗੇ। ਵਾਪਸ ਆਓ, ਵਾਨਰੋ!" ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਹੌਸਲਾ ਜੁਟਾ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਦਰੱਖਤ ਫੜ ਲਏ ਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਹੁਣ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਵਾਨਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀਆਂ, ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੁੰਭਕਰਨ ਉੱਤੇ ਮਾਰੀ, ਪਰ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਹਿਲਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਪੱਥਰ ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਪੈ ਕੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਟੁੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ। ਕੁੰਭਕਰਨ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਬਾਹੀ ਲਿਆਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਈ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਮਬੇ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਨਰ, ਉੱਦਦੇ ਤੇ ਦੌੜਦੇ, ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਕੁਝ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਕੁਝ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਹ ਮਹਾਂਵੀਰ, ਰਾਖਸ ਦੁਆਰਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ, ਉਸੇ ਰਸਤੇ ਵਾਪਸ ਭੱਜ ਗਏ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਭਾਲੂ ਵੀ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਹੌਸਲਾ ਗੁਆ ਕੇ, ਜਾਂ ਤਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਛੁਪੇ। ਕੁਝ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ, ਕੁਝ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਏ, ਕੁਝ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਕੁਝ ਖੜੇ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਕੁਝ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਏ ਰਹੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗੇ ਸੋ ਗਏ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹੋ! ਆਓ ਲੜੀਏ! ਵਾਪਸ ਆਓ, ਵਾਨਰੋ!" "ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਤੁਸੀਂ ਇੰਨੇ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਸਾਰੇ ਵਾਪਸ ਆਓ! ਆਪਣੀ ਜਾਨਾਂ ਹੀ ਕਿਉਂ ਬਚਾ ਰਹੇ ਹੋ?" "ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੋਂ ਖਾਲੀ, ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਵਿਰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਵਧੀਆ ਜੀਵਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੁਹਾਡਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਣਗੀਆਂ; ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹਾਲਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਚੰਗਾ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋ—ਡਰ ਕੇ ਆਮ ਵਾਨਰਾਂ ਵਾਂਗ ਕਿੱਥੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹੋ? ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਕਾਇਰ ਹੀ ਡਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹੌਸਲਾ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੀਆਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਉਹ ਮਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?" "ਕਾਇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਹੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ; ਜੋ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਅਪਮਾਨ ਹੈ। ਮਹਾਨਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲੋ, ਡਰ ਛੱਡ ਦਿਓ।