ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲੋਂ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹੁਣ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਭ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉਜਲਾ ਸੀ, ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸੌ ਵਸੀਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਸਭ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਅਟੱਲ ਮਨ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਲਾਜ਼ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਚਿਹਰਾ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਸ਼੍ਰਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ।" "ਮੈਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਆਗਿਆ ਦਿਓ।" "ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ!" "ਮੇਰੀ ਸਿਧੀ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਯਜਨ ਕਰਵਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਾਂ।" "ਵਸੀਸ਼ਠ ਵਲੋਂ ਅਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਹੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ।" "ਸਾਰੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋ।" ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਜੋ ਕਿ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਤਾਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਇਉਂ ਆਖਿਆ: "ਹੇ ਦੁਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜੇ ਰਾਹ ਤੇ ਆਇਆ?" "ਸਾਰੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਵਿੱਚ, ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਕਦੇ ਟਾਲੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।" "ਵਸੀਸ਼ਠ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੀ, 'ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ', ਫਿਰ ਭੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਯਜਨ ਕਰਵਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?" "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁਰਖ, ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਜਾ। ਉਹ ਮਾਣਯੋਗ ਗੁਰੂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਜਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ।" "ਅਸੀਂ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਕਿ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵੀ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ।" "ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਰਾਹ ਲੱਭਾਂਗਾ। ਹੇ ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਦਾ!" ਜਦੋਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣੇ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਜਾਵੇਂ!" ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਵੇਰੇ, ਰਾਜਾ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ: ਉਹ ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਕਾਲਾ-ਕੁੰਜੀ ਚਿਹਰਾ, ਵਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਰਗਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਸੁਆਹ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਭੱਜ ਗਏ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਚਲ ਪਿਆ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਫਲ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਵੱਡੇ ਤਪੱਸਵੀ ਨੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਡਰਾਉਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਤੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ?" "ਹੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਨਾਥ, ਤੂੰ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਜੋ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਬਲਕਿ ਉਲਟ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਹੇ ਮਧੁਰ ਭਾਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵਾਂ।" "ਮੈਂ ਸੌ ਯਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ; ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਨਾ ਹੀ ਕਦੇ ਬੋਲਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ; ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਤੇ ਚਰਿੱਤਰ ਕਰਕੇ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਫਿਰ ਵੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹ ਬਜ਼ੁਰਗ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੋਏ; ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਫਲ ਰਹਿਤ ਹੈ।" "ਸਭ ਕੁਝ ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈ; ਭਾਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ। ਮੈਂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਗ ਦੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰੋ।" "ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੋੜੋ।" ਇਸ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉਨਾਂਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਚੰਡਾਲ ਬਣੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਆਖੇ। "ਹੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ, ਸਵਾਗਤ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ; ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਯ ਦਿਆਂਗਾ; ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।" "ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਧਰਮਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਤੇ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਯਜਨ ਕਰੇਂਗਾ।" "ਜੋ ਰੂਪ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੀਂ।