ਇੱਕ ਵਾਰ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ। ਇਹ ਇਰਾਦਾ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੁਣ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੌ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਆਸਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ।’’ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕਰੇ, ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਉਸਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦੇਣ। ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਨ ਲਾ ਕੇ ਯਜਨ ਕਰਵਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ। ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਹ ਹੋ। ਕਿਉਂਕਿ ਇක්ෂਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੋ।’’ ਹੁਣ, ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣੀ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਤਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ‘‘ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਇੱਖਵਾਕੂਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਕਦੇ ਟੁੱਟ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਯਜਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈਂ, ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲਾ ਜਾ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਜਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।’’ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਲੱਭਾਂਗਾ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ।’’ ਜਦ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਾਤ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣੇਂਗਾ!’’ ਇਹ ਆਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਸਭ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ। ਸਵੇਰ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਸੱਚਮੁੱਚ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ—ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਕਾਲਾ ਸਰੀਰ, ਖੁਲ੍ਹੇ ਵਾਲ, ਫਟੇ ਹੋਏ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਰਾਖ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ। ਉਸ ਨੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਭੱਜ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ ਸੀ, ਅਕੇਲਾ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ—ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਉਹਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਆਈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਕਹਿਆ, ‘‘ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਕੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ?’’ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਵੀ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਵੀ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਬਲਕਿ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਮਿਹਰਬਾਨ, ਕੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੈਂ ਸੌ ਯਜਨ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਨਾ ਕਦੇ ਬੋਲਾਂਗਾ। ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਇਆ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਵੱਡੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮੇਰੇ ਆਚਰਨ ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਪੂਰੇ ਤੌਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਮੰਨ ਲਿਆ ਕਿ ਭਾਗ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਯਤਨ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਕੁਝ ਭਾਗ ਦੇ ਵੱਸ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਕਰ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਭਾਗ ਰਾਹੀਂ ਰੁਕ ਗਏ ਹਨ। ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੇਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਨੂੰ ਮੋੜ ਦੇ।’’ ਇਸ ਦਇਆ ਭਾਵ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, ‘‘ਆ ਜਾ, ਇੱਖਵਾਕੂ, ਤੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਡਰ ਨਾ ਕਰ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ। ਮੈਂ ਸਭ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬੁਲਾਵਾਂਗਾ। ਫਿਰ ਤੂੰ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ ਲੈ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਦੁਖ-ਭਰੀ ਯਾਤਰਾ, ਉਸਦੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਉਸਦੇ ਇਨਕਾਰ, ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਇਕ ਨਵੇਂ ਮੋੜ ਵੱਲ ਵਧੀ।