ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਰਾਤ ਮਹੋਲ ਵਿਚ ਤਣਾਅ ਸੀ। ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਜਾ, ਅੱਜ ਮੌਜ ਮਨਾ, ਮਦਿਰਾ ਪੀ, ਤੇਰੇ ਦੁੱਖ ਭੁੱਲ ਜਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਅੱਜ ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਮਲੋਕ ਭੇਜਾਂਗਾ, ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰਹੇਗੀ।” ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਯੁੱਧ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਬਾਹੁ-ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਅਤਿਕਾਯ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣੇ ਗਏ, ਤਾਂ ਮਹੋਦਰ ਨੇ ਕੁੰਭਕਰਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਕੁੰਭਕਰਣ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਨਿਰਭਿਕ ਹੈਂ ਪਰ ਤੇਰੀ ਸਮਝ ਆਮ ਹੈ। ਤੂੰ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਹਰੇਕ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰਥ ਹੈਂ। ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਅਧਰਮ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਆਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ। ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਪਣੇ ਲਈ ਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ, ਥਾਂ, ਉੱਨਤੀ, ਪਤਨ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਠੀਕ ਵਿਵਸਥਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਕੌਣ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਵਿਅਵਕਤ, ਬੇਸਮਝ ਤੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਐਵੇਂ ਬੋਲ ਪਾਉਂਦਾ? ਤੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਪਰ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਲ ਲੱਛਣ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਕੂੜਾ ਹੈਂ। ਹਰੇਕ ਕਾਰਣ ਲਈ, ਕਰਮ ਹੀ ਮੂਲ ਹੈ, ਤੇ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਦੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਫਲ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਅਧਰਮ ਤੇ ਅਨਰਥ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਲਈ ਫਲ ਵਾਸਤੇ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਰਣੈ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਡੀ ਸਲਾਹ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵਿਰੁੱਧ ਹਉਸਲਾ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਤੂੰ ਜੋ ਇੱਕਲੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਅਣੁਚਿਤ ਹੈ। ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਿੱਤ ਲਏਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਬਲਵਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜਨਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ, ਉਹ ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਤੂੰ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੋਏ ਹੋਏ ਸੱਪ ਨੂੰ ਚੇਤੇ ਕਰਨਾ। ਕੌਣ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਗੁੱਸਾ ਡਰਾਉਣਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਅਟੱਲ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਣਸ਼ਚਿਤ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਇਕੱਲੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਜਾਣ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਕੌਣ, ਜਦ ਉਸ ਕੋਲ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਤਾਕਤਵਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਖਤਰੇ ਨਾਲ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇਗਾ? ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦ ਮਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦਾ ਕੋਈ ਸਾਮਨਾ ਨਹੀਂ, ਤੂੰ ਇੰਦ੍ਰ ਜਾਂ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਲੜਨ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹੋਦਰ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਏ ਕੁੰਭਕਰਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਸੰਸਾਰਾਂ ਲਈ ਆਤੰਕ ਸੀ, ਨੂੰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਖਿਆ। “ਜਦ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਦੇਰੀ ਕਿਉਂ? ਜੇ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਸੀਤਾ ਤੁਰੰਤ ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਮੈਂ ਇੱਕ ਉਪਾਏ ਸੋਚਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਇਹ ਤੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਵੇ, ਹੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤਾਂ ਸੁਣ। ਇਲਾਨ ਕਰ ਦੇ ਕਿ ਮੈਂ, ਦੁਵਿਜਿਹਵਾ, ਸੰਹ੍ਰਾਦੀ, ਕੁੰਭਕਰਣ ਅਤੇ ਵਿਤਰਦਨ—ਇਹ ਪੰਜੇ—ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਾਂਗੇ; ਜੇ ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾ ਲਏ, ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਚਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ। ਪਰ ਜੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਜੰਗ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਏ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਜੋ ਵੀ ਯੋਜਨਾ ਤੂੰ ਸੋਚੀ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੀਂ ਅਮਲ ਕਰਾਂਗੇ। ਅਸੀਂ ਜੰਗ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੈ ਕੇ ਆਵਾਂਗੇ। ਇਲਾਨ ਕਰਾਂਗੇ, ‘ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਖਾ ਗਿਆ ਹੈ,’ ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਫੜਾਂਗੇ—ਸਾਡੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰ। ਫਿਰ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਸ਼ਹਿਰ ਚ ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਹਿਰ ਕਰ ਦੇ ਕਿ ਰਾਮ, ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੈਨਾ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ, ਨਾਮ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗ, ਨੌਕਰ, ਸੁਖ-ਸਮਾਨ ਤੇ ਧਨ ਦੇ। ਫਿਰ, ਵੀਰਾਂ ਲਈ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਵਸਤ੍ਰ, ਚੂਰਨ ਤੇ ਪੀਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਚੁਰਤਾ ਵੰਡ, ਤੇ ਤੂੰ ਆਪ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪੀ। ਜਦ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਵੇ ਤੇ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਵੇ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਏ ਹਨ— ਤਦ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਸੀਤਾ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਢਾੜਸ ਦੇ, ਤੇ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਸੁਖ-ਸਮਾਨ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਲੁਭਾ। ਇਸ ਧੋਖੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਨਵੇਂ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸੀਤਾ, ਆਪਣੇ ਰਖਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ ਤੇ ਅਣਚਾਹੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਆਰਾ ਪਤੀ ਗੁਆਚ ਗਿਆ ਲੱਗੇਗਾ, ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਕਾਰਨ ਤੇਰੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਉਹ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਪਲੀ ਸੀ ਤੇ ਸੁਖ ਦੀ ਹਕਦਾਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਣ ਲਵੇਗੀ ਕਿ ਉਸਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੁਣ ਸਿਰਫ਼ ਤੈਥੋਂ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਇਹ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਮੇਰੀ ਹਾਜਰੀ ਨਾਲ, ਸਿਰਫ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਡੀ ਵਿਪੱਤੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ; ਇਥੇ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ—ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ—ਵੱਡਾ ਯੁੱਧ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਵੱਡਾ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ। ਜਦ ਤੇਰੀ ਫੌਜ ਸਲਾਮਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਜਦ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹਰਾ ਲਏਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਯਸ਼, ਪੁੰਨ, ਸੁਖ-ਸਮਪੱਤੀ ਤੇ ਮਾਣ ਮਾਣੇਂਗਾ। ਹੁਣ, ਪੈਂਸਠਵੇਂ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਕੁੰਭਕਰਣ ਨੂੰ ਠਾਪਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹੋਦਰ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।