ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਫਲਾਂ ਤੇ ਕੁੰਦੀਆਂ ਖਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਉੱਚ ਕੋਟੀਆਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ: ਹਵਿਸ਼ਪੰਡ, ਮਧੁਸ਼ਪੰਡ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਦ੍ਰਿੜਨੇਤ੍ਰ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਲ ਆਏ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖੇ: "ਕੁਸ਼ਿਕ ਨੰਦਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ! ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਰਾਜਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਏ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜਰਸ਼ਿ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਜਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਥੱਕ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਰੋਸ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਰਾਜਰਸ਼ਿ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮਹਾਰਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਇਹੀ ਮੰਨਿਆ। ਕੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ?" ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਇਕ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਇੰਦਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ।" ਇਸ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਮਹਾਨ ਰਸ਼ਿ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਸਾਫ ਆਖ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" ਜਦੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਵਧ ਗਿਆ। ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਉਜਲੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ, ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਸਥਿਰ, ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਸਭ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਨਿਵੀਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਸਰਨ ਦਿਓ। ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਯਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਯਗ ਕਰਵਾਓ ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਸਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਸਗੋਂ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਤੁੱਲ ਹੋ।" ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਮ, ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਤਾਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਪਾਪੀ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ! ਜਦ ਤੇਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਤੂੰ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਲੱਭਣ ਆ ਗਿਆ? ਇਕ੍ਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ, ਕੁਲ ਗੁਰੂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਸਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਦ ਵਸਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਗ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ। ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਗ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਰਸਤਾ ਲੱਭਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ।" ਜਦ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਬੈਠੇ, "ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਜਾ!" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ, ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਉਸ ਦੀ ਚਮੜੀ ਕਾਲੀ ਹੋ ਗਈ, ਵਾਲ ਬਿਖਰੇ ਹੋਏ, ਰਾਗਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ ਹੋਈ, ਸਰੀਰ ਤੇ ਰਾਖ ਲੱਗੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਗਹਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਹੁਣ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਤਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦਇਆ ਆਈ। ਉਸ ਮਹਾਨ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਤਪस्वੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈਂ?" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਬਲਕਿ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਮਿਹਰਬਾਨ! ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਜਾਵਾਂ। ਮੈਂ ਸੌ ਯਗ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਿਆ, ਨਾ ਕਦੇ ਬੋਲਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਦੁਖ ਭਰੀ ਕਹਾਣੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੁੱਜੀ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਆਸਰਾ ਤੇ ਦਇਆ ਦੀ ਲੋੜ ਸੀ।