ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਜੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮਹਾਂਤਪਸਵੀ ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ ਉਹਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ—ਹਵਿਸ਼ਪੰਦ, ਮਧੁਸ਼ਪੰਦ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਦ੍ਰਿੜਨੇਤ੍ਰ। ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਆਏ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਕੁਸ਼ਿਕ ਨੰਦਨ, ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਤੂੰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਲਏ ਨੇ। ਇਸ ਤਪ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਉਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਕੁਝ ਲਜਜਤ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਮੈਂ ਅਤਿ ਭਾਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਹੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਸਭ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜਥੇ—ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, ਤਪ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਂਤਪਸਵੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਰਣੈ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਸਤਵਾਦੀ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਧਾਵਾ ਸਨ, ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ, "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ।" ਉਹ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਇਨਕਾਰ ਮਿਲਿਆ, ਉਹ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੋ ਪੁੱਤਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਤੇਜ਼ਸਵੀ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਯਜ੍ਯ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ। ਮੈਂ ਗੁਰੂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਯਥਾਸਕਤੀ ਮੇਰਾ ਯਜ੍ਯ ਕਰਵਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਲੋਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਤੁਹਾਡੇ। ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੁਰੂ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਮਿਹਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਰਮ ਦੇਵਤਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੋ ਪੁੱਤਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੇ ਪਾਪੀ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੋਲ ਆਇਆ? ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਅਟਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਹ ਯਜ੍ਯ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ? ਤੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗੂੰ ਹੈਂ, ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾ। ਸਾਡੇ ਗੁਰੂ ਤਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਜ੍ਯ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਰਾਹ ਲਵਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਖੁਸ਼ ਰਹੋ।" ਉਹ ਬਚਨ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਸੁਣ ਕੇ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਜਾਵੇਂਗਾ!" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵੱਲ ਪਰਤ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ—ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਕਾਲਾ ਚਮੜਾ, ਵਾਲ ਵਿਖਰੇ, ਟੁੱਟੇ ਕਪੜਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਾਈ, ਰਾਖ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਾਏ ਹੋਏ। ਇਹ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਨਗਰ ਵਾਸੀ ਭੱਜ ਗਏ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਜੋ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ, ਉੱਚਤਮ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜਦ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਜਾਗੀ। ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ! ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈਂ?" ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਅਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਪਰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾ ਸਕਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ, ਅਹੰਕਾਰ, ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦੀ ਲੰਮੀ ਕਥਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ।