ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਦਭੁਤ ਬ੍ਰਹਮ ਤੇਜ ਨਾਲ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ—ਹੁਣ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨਿਡਰ ਹੋ ਜਾਣ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਹਾਰੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਡੂੰਘੀ ਸਾਹ ਭਰੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਕਹੀ, "ਧਿਕ्कार ਹੈ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ, ਧਿਕਕਾਰ ਹੈ ਕਸ਼ਤਰੀਯਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ; ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਤਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਤੇਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮ-ਦੰਡ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਨਾਸ ਹੋ ਗਏ।" ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਬਣਨ ਦਾ ਸੱਚਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।" ਹੁਣ, ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਆਪਣੇ ਹਾਰ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ, ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਡੂੰਘਾ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਸੀ ਤੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਸਮੇਤ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾਂਦਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਦਾ, ਤੇ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ—ਹਵਿਸ਼ਪੰਡ, ਮਧੁਸ਼ਪੰਡ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਦ੍ਰਿੜਨੇਤ੍ਰ। ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹੇ, "ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਰਾਜਰਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਕੁਸ਼ਿਕ ਪੁੱਤਰ।" "ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਰਾਜਰਸ਼ੀ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਕੁਝ ਲਾਜ਼ ਵਿਚ ਨਿਮਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਵੱਡੇ ਦੁਖ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਰਾਜਰਸ਼ੀ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।" "ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ।" ਐਸਾ ਸੋਚ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਠਾਨ ਲਈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ, ਇਕ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ, "ਮੈਂ ਇਕ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।" ਉਸ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ। ਪਰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।" ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲੰਮੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸੌ ਮਹਾਨ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਇਕ ਇਕ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਥੱਲੇ ਮੁੱਥਾ ਕਰਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਸਰਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।" "ਮੈਂ ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਵੱਡਾ ਯਜਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸਭ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਸਥਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।" "ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰਵਾਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਾਂ।" "ਵਸੀਸ਼ਠ ਵੱਲੋਂ ਇਨਕਾਰ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਤੁਸੀਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੇ।" "ਸਾਰੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਵਿਚ, ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਾਹ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੇਵਤਾ ਹੋ।" ਹੁਣ, ਰਾਮ ਜੀ, ਸੁਣੋ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਠਵੰਜੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਸੌ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਫਿਰ ਤੂੰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਿਆ?" "ਸਾਰੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਵਿਚ, ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰਸਤਾ ਹੈ; ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਟੋਰੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।" "ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਫਿਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਯਜਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ?" "ਤੂੰ ਬਚਪਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਜਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵੀ ਯਜਨ ਕਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।" "ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਹੋਰ ਰਾਹ ਲੱਭਾਂਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਵਿਦਾਈ ਮੰਨੋ।" ਜਦੋਂ ਰਿਸ਼ੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਉਦੇਸ਼ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੁਣੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਜਾਵੇਂ!" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਏ। ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਕੁ ਚੰਡਾਲ ਬਣ ਗਿਆ—ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਕਾਲਾ ਰੰਗ, ਵਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਰਗਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਹਿਨੇ, ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਸੁਆਹ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਲੋਹੇ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨੇ। ਜਦ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਚੰਡਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਭੱਜ ਗਏ, ਰਾਮ ਜੀ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਨਾਗਰਿਕ ਉਸ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਭੱਜ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।