ਜਦੋਂ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਲੰਕਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਗਏ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਛਾਇਆ ਪਕੜਣ ਵਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਨਾਲ ਭਿੜੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਗੇ ਚਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਮਲਯਾ ਪਰਬਤ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪਚਾਪ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕੱਲੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੋਚਿਆ, ਫਿਰ ਪੀਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵੱਲ ਗਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਇਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਾੜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਥੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਫਿਰ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ, ਆਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਆਖਿਰਕਾਰ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਹਚਾਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦਿੱਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਕੀਤੀ, ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਇਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਮਣੀ ਦਿੱਤੀ, ਇਕ ਰੁੱਖ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਣੀਆਂ ਭੱਜ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਕਿੰਕਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾ ਕੇ ਗੂੰਜ ਉਠਾਈ। ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਧੁ ਪਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਪਿੱਛੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ, ਮਣੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਨਲ ਨੇ ਪੁਲ ਬਣਾਇਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਘੇਰਾ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੇ ਉਪਾਏ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਹੋਇਆ, ਮేఘਨਾਦ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋਈ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਗਰੀ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮਿਲਿਆ। ਫਿਰ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਯਾਤਰਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨਾਲ ਮੀਲਾਪ ਹੋਇਆ। ਹਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਭਰਤ ਨਾਲ ਭੇਟ ਹੋਈ, ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੋਰ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਮুনি ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਸਰਗ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਰਾਜ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਸਨ, ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੋਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਪੰਜ ਸੌ ਸਰਗ, ਛੇ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਇੱਕ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਰਚਿਆ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ—"ਇਸ ਮਹਾਨ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਕੌਣ ਗਾਵੇਗਾ?" ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ, ਜੋ ਧਰਮੀ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਵਾਧੂ ਲਈ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਾਵਿ ਸਿਖਾਇਆ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਯਣ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਯ ਪੁੱਤਰ (ਰਾਵਣ) ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਰਚੀ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਗਾਉਣ ਅਤੇ ਉਚਾਰਣ ਲਈ ਮਿੱਠਾ, ਤਿੰਨ ਲਯਾ, ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਤੰਤੁ-ਤਾਲ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰੇਮ, ਦਇਆ, ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ, ਕ੍ਰੋਧ, ਭੈ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿਕ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਗੀਤ-ਵਿਦਿਆ, ਲਯ ਅਤੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਸੋਹਣੇ, ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਦੋ ਪ੍ਰਤਿਮਾਵਾਂ ਹੋਣ। ਉਹ ਦੋ ਰਾਜਪੁੱਤਰ, ਪੂਰੀ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਪੂਰੀ ਰਾਮਾਯਣ ਸ਼ੁੱਧ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ, ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਉਹ ਦੋ, ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ— ਉਹ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕਥਾ ਗਾਉਂਦੇ; ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ। "ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਸ਼ਾਬਾਸ਼!" ਅਜਿਹਾ ਆਸ਼ਚਰਜ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੁਸ਼ਿਲਵ ਗਾਇਕ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦੇ ਯੋਗ, ਸਾਰੇ ਆਦਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ; "ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ!" ਸਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਇੰਝ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਜਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਇਕਠੇ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਤਪੱਸਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵਧਾਇਆ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਹੋਰ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਇੱਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਪਾਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਨੇ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ, ਤੀਜੇ ਨੇ ਕਾਲਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ, ਚੌਥੇ ਨੇ ਜਨੇਊ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਲ ਦਾ ਘੜਾ, ਦੂਜੇ ਨੇ ਮੁੰਜ ਦੀ ਕੋਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੰਡ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੱਛਾ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕੁਹਾੜੀ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਗੇਰੂਆ ਚੋਲਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ। ਇੱਕ ਨੇ ਜਟਾ ਦੀ ਪੱਟੀ, ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਰੱਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਜਨ ਪਾਤਰ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਗੱਠਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਡੁੰਬਰ ਦੀ ਲਾਠੀ, ਹੋਰਨਾਂ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤੇ, ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ, ਕਹਿੰਦੇ, "ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਲੋਂ ਉਚਾਰਿਤ ਹੋਈ ਹੈ।" ਇਹ ਕਾਵਿ ਕਵੀਆਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਹੀ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਗੀਤ, ਸਭ ਗੀਤਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਦੋਵਾਂ ਵਲੋਂ ਗਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਕਥਾ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਿੰਦੀ, ਸ਼ਕਤੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਅਤੇ ਸਭ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ; ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਦੋਵੇਂ ਗਾਉਂਦੇ, ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਹੋਈ।