ਲੰਕਾ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਾਜਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਲੋਂ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਖ਼ਤਰਾ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਮੰਡਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਨਾ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਕਿਤੇ ਦੈਤਾਂ ਜਾਂ ਦਾਨਵਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਡਰ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਵਲੋਂ ਆਇਆ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਭਾਰੀ ਹੈ।" ਉਹ ਸਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਲੰਕਾ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਸੀਤਾ ਦੇ ਹਰਨ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ।" ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਇੱਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਬਾਂਦਰ ਨੇ ਸਾੜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਅਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।" ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਪੌਲਸਤ੍ਯ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਕਾਲ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਮ ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਕੰਮ ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਨਾ ਦੈਤਾਂ, ਨਾ ਹੀ ਦਾਨਵਾਂ ਕਰ ਸਕੇ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ—ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" ਜਦ ਯੂਪਾਖ੍ਸ਼ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸੁਣਾਇਆ, ਤਾਂ ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਨੇ ਯੂਪਾਖ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: "ਅੱਜ ਹੀ, ਯੂਪਾਖ੍ਸ਼, ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਰਾਘਵ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾਵਾਂਗਾ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਿਲਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਮਾਸ ਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਮੈਂ ਖੁਦ ਪੀਵਾਂਗਾ।" ਉਸਦੇ ਇਹ ਗਰਵ ਭਰੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹੋਦਰ, ਜੋ ਰਾਕਸ਼ਸ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਰਾਵਣ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬੀਆਂ ਤੇ ਖਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਤੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਹਰਾਵੇਂਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕੁੰਭਕਰਨ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੇ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਡਰਾਉਣੇ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਦਸ ਸੀਸਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਉੱਚੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਕੁੰਭਕਰਨ, ਤੁਹਾਡਾ ਭਰਾ, ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਸਰਤਾਜ, ਜਾਗ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਜਾਂ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?" ਰਾਵਣ, ਡਰ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਉਸਦੀ ਜਿਵੇਂ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਆਦਰ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੋ।" "ਜਿਵੇਂ ਆਕਦੇ ਹੋ," ਆਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮੁੜ ਗਏ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਕੋਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਰਾਜਾ, ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰੋ।" ਕੁੰਭਕਰਨ, ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਜਿਵੇਂ ਆਦੇ ਹੋ।" ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਆਪਣੇ ਸੇਜ ਤੋਂ ਉੱਠ ਪਿਆ। ਆਪਣੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਧੋ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਪਿਆਸਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਜਲਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਮਦਿਰਾ ਮੰਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਦਿਰਾ ਤੇ ਭੋਜਨ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਘੜੇ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਕੇ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ, ਗੱਜਦਾ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲ ਪਿਆ। ਕੁੰਭਕਰਨ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮੌਤ ਵਾਂਗ ਡਰਾਉਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਰਾਕਸ਼ਸ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਭਾਰੀ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਚਮਕ ਉਠਿਆ, ਉਹ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਲੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਇੰਝ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪੇ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਨੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬਾਂਦਰ, ਜੋ ਬਾਹਰ ਖੜੇ ਸਨ, ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਵੱਡੀ ਚੌਟੀ ਵਾਂਗ, ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਗੂ ਡਰ ਗਏ। ਕੁਝ ਰਾਖੀ ਲੈਣ ਲਈ ਰਾਮ ਕੋਲ ਦੌੜੇ, ਕੁਝ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਕੁਝ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਡਰ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹਿ ਗਏ। ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ, ਤਾਜਧਾਰੀ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਆਪਣੇ ਚਮਕ ਨਾਲ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਚੰਭੇਜਨਕ ਸ਼ਕਲ ਦੇਖੀ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਹੁਣ, ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਉਰਜਾ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਉਸ ਤਾਜਧਾਰੀ, ਦੈਤੀਏ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਇੰਝ ਆਉਂਦਾ ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਨਾਰਾਯਣ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹ-ਬੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਪਈ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਨੂੰ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ, ਤਾਜਧਾਰੀ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਇਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਇਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੱਸੋ, ਇਹ ਕੌਣ ਮਹਾਨ ਜੀਵ ਹੈ—ਰਾਕਸ਼ਸ ਜਾਂ ਅਸੁਰ? ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਐਸਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ।" ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਬੇਦਾਗ ਕਰਤੱਬਾਂ ਵਾਲੇ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਉਹੀ ਕੁੰਭਕਰਨ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਰਵਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਵਸਵਤ ਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਹਰਾਇਆ ਸੀ। ਇਸਦੀ ਸਮਰਥਾ ਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰਾਕਸ਼ਸ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ, ਸੱਪਾਂ, ਮਾਂਸਖੋਰਾਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।" "ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਕੁੰਭਕਰਨ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਉਸਨੇ ਭਾਲਾ ਫੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਅਜੀਬ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਭੁਲੇ ਰਹੇ ਕਿ 'ਇਹੀ ਸਮਾਂ ਹੈ।' ਕੁੰਭਕਰਨ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹੈ; ਹੋਰ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਬਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਵਣ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੇ ਜਾਗਣ, ਉਸਦੇ ਮਹਾਨ ਰੂਪ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭੈੜੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਸਾਰੇ ਬਾਂਦਰ, ਉਸਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੀ ਸਰਨ ਲਈ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਾਮ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਕੋਲੋਂ ਕੁੰਭਕਰਨ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਹੁਣ ਲੰਕਾ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਭਿਆਨਕ ਪੜਾਅ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।