ਰਾਵਣ, ਜੋ ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ ਤੀਰ ਨੂੰ ਅਸਤਰ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁੱਖੀ ਨੀਲ ਉੱਤੇ ਛੱਡਿਆ। ਉਹ ਤੀਰ ਨੀਲ ਦੇ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਤੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਸੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨੀਲ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘੁਟਣਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਡਿੱਗਿਆ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਨਾ ਗਈ। ਜਦ ਰਾਵਣ ਨੇ ਨੀਲ ਨੂੰ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਜੰਗ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਜਦੀ ਰਥ ਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਜੰਗ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਰਥ ਵਿੱਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਭੜਕਦੇ ਹੋਏ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ ਲਿਆ। ਪਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਡਰ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਰਾਤ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈ। ਤੈਨੂੰ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ।" ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਡਟੇ ਹੋਏ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਘਵ, ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ। ਤੇਰਾ ਅੰਤ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਹੀ ਮੇਰੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਤੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇਂਗਾ।" ਪਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਦੀਆਂ ਗੱਜਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਨੁਕੀਲੇ ਦੰਦ ਵੇਖ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਰਾਜਾ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਕਦੇ ਵੱਡੀ-ਵੱਡੀ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਤੂੰ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਮਾਣ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ।" ਫਿਰ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਤਾਕਤ, ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਵੀਰਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਫੜ ਕੇ ਖੜਾ ਹਾਂ—ਆ ਜਾ, ਕਿਉਂ ਵਿਅਰਥ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਸੱਤ ਸੁਚੱਜੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ, ਪਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਾਰੇ ਤੀਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ। ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਅਜਗਰਾਂ ਦੇ ਫਣ ਕੱਟੇ ਹੋਣ, ਲੰਕਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੋਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਹੋਰ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ। ਤਦ ਰਾਮ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਕਟਾਰ, ਅਰਧਚੰਦ ਅਤੇ ਚੌੜੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਕਾਮ ਹੋਦੀਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ ਛੱਡੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਮਹਿੰਦਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਛੱਡੇ—ਜੋ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਸਨ—ਤਾਂ ਜੋ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਸਕੇ। ਪਰ ਰਾਵਣ ਨੇ ਉਹ ਤੀਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਅਗਨਿ ਵਰਗਾ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੀਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਡੋਲ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਢੀਲਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਕੇ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਤੇ ਰਾਵਣ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਰਾਵਣ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ ਮਾਰੇ। ਉਹ ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਲੜਖੜਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਹੁਣ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਕੱਟ ਗਿਆ, ਉਹ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਖੂਨ ਤੇ ਪਸੀਨਾ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸੀ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਭਾਲਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋਇਆ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਭਾਲੇ ਨੂੰ ਧੂੰਏਂ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਵੱਲ ਸੁੱਟਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਭਾਲਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਉਹ ਭਾਲਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਭਾਲੇ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਰਘੁਕੁਲ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਨੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਫੜ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਵਣ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਹਿਮਾਲਿਆ, ਮੰਦਰ ਜਾਂ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਜਾਂ ਤਿੰਨੋ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਠਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਭਾਰਤ ਨੰਦਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਉਠਾ ਸਕਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਚੈਤਨ ਭਾਲੇ ਨਾਲ ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਯਾਦ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੜ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਠਾ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਵੱਲ ਵਧਿਆ ਤੇ ਆਪਣੀ ਵੱਜਰ ਵਰਗੀ ਮੁੱਠ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦੀ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਘੁੰਮਿਆ। ਉਸ ਮੁੱਕੇ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਰਾਵਣ, ਰਾਖਸਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਘੁਟਣਿਆਂ ਦੇ ਬਲ ਡਿੱਗ ਗਿਆ, ਲੜਖੜਾਇਆ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖੂਨ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਉਹ ਲੜਖੜਾ ਕੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਗੁਆ ਬੈਠਾ। ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਜਦ ਸਾਰੇ ਨੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼ ਵੇਖਿਆ— ਤਾਂ ਸਾਧੂਆਂ, ਵਾਨਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜੈਕਾਰਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖ ਕੇ— ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਡੂੰਘੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਸੀ, ਹਨੁਮਾਨ ਲਈ ਹਲਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਅਸਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾਇਆ ਸੀ, ਮੁੜ ਕੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਰਥ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਰਾਵਣ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕੇ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਲਿਆ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਅਸਤਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਅੰਸ਼ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਰਾਮ, ਜਦ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਫੌਜ ਦੇ ਬਹੁਤ ਯੋਧੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਵਣ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹ ਦੌੜਿਆ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਆ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾ; ਤੈਨੂੰ ਰਾਖਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਗਰੁੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ।" ਵਾਯੂ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਰਥ ਤੇ ਖੜੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਾਲੇ ਅਸੁਰ ਵੈਰੋਚਨ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਨਾਲ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਗੱਜਦੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਖਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।