ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਾਈ, ਭਾਲੂਆਂ ਦੀ ਗੁਫਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨਾ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਅੰਤ-ਤਕ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਤੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ 'ਤੇ ਛਾਲ ਮਾਰੀ। ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਮੈਨਾਕਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦਾ ਖਤਰਾ ਸਹਿਣਾ, ਛਾਂਹ ਪਕੜਣ ਵਾਲੀ ਰਾਖਸ਼ਸੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਸਿੰਹਿਕਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨਾ ਵੇਖਿਆ। ਲੰਕਾ ਅਤੇ ਮਲਯਾ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਇਕੱਲੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਜਿੱਥੇ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਵਾਲੀ ਬਾੜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਹਚਾਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਖਸ਼ਸਣੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਜਟਾ ਦੇ ਸੁਪਨੇ ਦਾ ਵੀ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਣੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਕ ਰੁੱਖ ਤੋੜਦੇ ਹਨ, ਰਾਖਸ਼ਸਣੀਆਂ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਿੰਕਰਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗਰਜਦੇ ਹਨ, ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਧੁ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਣੀ ਸੌਂਪਦੇ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਲ ਨੇ ਪੂਲ ਬਣਾਇਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਲੰਕਾ ਦਾ ਘੇਰਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਵਧ ਦੇ ਉਪਾਏ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁੰਭਕਰਨ ਦਾ ਨਾਸ, ਮੇਘਨਾਦ ਦੀ ਹਾਰ, ਰਾਵਣ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਯਾਤਰਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਦਵਾਜ ਰਿਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਭਰਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੀਆਂ ਸੈਣਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਹਾਕਾਵਿ ਦੇ ਆਖਰੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਚੌਥਾ ਸਰਗ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੂਜਨਯ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰਚੀ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਚੋਵੀ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਪੰਜ ਸੋ ਸਰਗ, ਛੇ ਕਾਂਡ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਕਾਂਡ ਰਚੇ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਭਵਿੱਖ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਕੌਣ ਪੜ੍ਹੇਗਾ?" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਕੁਸ਼ ਅਤੇ ਲਵ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਦੇਖਦਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ, ਇਹ ਮਹਾਕਾਵਿ ਸਿਖਾਇਆ। ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਇਣ, ਸੀਤਾ ਚਰਿਤਰ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤਯ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਕਥਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੁਚੀ ਰੁਚੀ ਕੇ ਸੁਣਾਈ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਤਿੰਨ ਲਯਾਂ, ਸੱਤ ਛੰਦਾਂ, ਤੰਤਰੀ ਅਤੇ ਲਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਵਿ ਪ੍ਰੇਮ, ਦਇਆ, ਹਾਸ-ਮਜ਼ਾਕ, ਰੋਸ, ਭੈ, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਗਾਨ ਵਿਦਿਆ, ਸੁਰ ਅਤੇ ਲਯ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਵਾਲੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਏ। ਸੋਹਣੇ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਮ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਦੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਪੂਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮਮਈ ਕਥਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਮਹਾਕਾਵਿ ਗਾਉਂਦੇ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਤਪਰਕ੍ਰਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ, ਧਨਵੰਤ, ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਦੋ, ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਾਉਂਦੇ। ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕਾਵਿ ਗਾਉਂਦੇ; ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਉਹ ਆਸ਼ਚਰਜ ਨਾਲ "ਸ਼ਾਬਾਸ਼! ਸ਼ਾਬਾਸ਼!" ਆਖਦੇ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਕੁਸ਼ੀਲਵ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, "ਹਾਏ! ਇਹ ਗੀਤ ਕਿੰਨਾ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ!" ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਇੰਝ ਦਰਸ਼ਾਈਆਂ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ; ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਕਥਾ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਰੂਹ ਪਾ ਕੇ ਗਾਇਆ। ਦੋਵੇਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਨਾਲ ਗਾਇਆ; ਇਸ ਲਈ ਵੱਡੇ ਤਪਸੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਮਿੱਠਾਸ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ, ਇੱਕ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਲਪਾਤ੍ਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਨੇ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ, ਤੀਜੇ ਨੇ ਕਾਲਾ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ, ਚੌਥੇ ਨੇ ਜਨੇਊ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਲਕੁੰਭ, ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਮੁੰਜ ਦੀ ਕਮਰਬੰਧ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੰਡ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਕਉਪੀਨ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੁਟਾਰੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਕੇਸਰੀਆ ਚੋਲਾ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਛਾਲ ਦੀ ਚੋਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਜਟਾ-ਬੰਧ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੀ ਰੱਸੀ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਯਜਮਾਨ ਪਾਤ੍ਰਾਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੀ ਗੱਠੀ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਡੁੰਬਰਾ ਦੀ ਲਾਠੀ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ; ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਅਸੀਸਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਹਾਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ।