ਸੁਣੋ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੀ ਪਚਵੰਜੀ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀਆਂ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਭਟਕ ਗਈ ਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਨ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਅਗਿਆ ਦਿੱਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਗਾਂ ਦੇ ਡੱਕਣ ਨਾਲ ਕਾਂਬੋਜ ਜਨਮ ਲਏ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਥਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਥਿਆਰਧਾਰੀ ਬਰਬਰ ਜਨਮ ਲਏ। ਗਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਯਵਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਮਲ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸ਼ਕਾ ਜਣੇ ਗਏ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਰੋਆਂ ਵਿੱਚ ਮਲੇਛ, ਹਾਰਿਤ ਅਤੇ ਕਿਰਾਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਜਨ, ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ—ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ ਸਮੇਤ—ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਵਲੋਂ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਥਿਆਰ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਗਰਜ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਕੇ ਭਸਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਉਹ ਪੁੱਤਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਰਥ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ—all ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਭਸਮ ਹੋ ਗਏ। ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਈ ਤੇ ਉਹ ਡੂੰਘੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਉਹ ਸੱਪ ਜਿਹਦੇ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਜਾਣ, ਜਾਂ ਉਹ ਸੂਰਜ ਜੋ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪਰਿੰਦੇ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਲੁਕ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਾਏ, ਅਤੇ ਆਪ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ। ਉਹ ਹਿਮਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਕਿੰਨਰ ਤੇ ਸੱਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਬੁਲ-ਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਤੇ ਬੂਨ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਤੂੰ ਇਹ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿਸ ਲਏ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਰਾਜਨ? ਜੋ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਮੰਗ। ਮੈਂ ਬੂਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ—ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਾ ਵਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਮਹਾਦੇਵ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਪਾਵਨ ਮਹਾਦੇਵ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਉਪਸ਼ਾਖਾਵਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਰਾਜ਼ ਦਿਉ।” “ਦੇਵਤਿਆਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ, ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੀ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਣ, ਹੇ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ!” “ਤੁਹਾਡੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦੇਵਤਾ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।” ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇ,” ਤੇ ਉੱਥੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਤੋਂ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਏ। ਹੁਣ ਉਹ ਬਹੁਤ ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਹੇ ਰਾਮਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਉਸਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਿਆ ਹੀ ਸਮਝੋ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਤਪੋਵਨ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਲੋਂ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਹਥਿਆਰ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਉਠਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੇ ਚੇਲੇ, ਹਰਣ ਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਡਰ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਸੁੰਨ ਤੇ ਨਿਰਜੀਵ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰੇਤਲਾ ਮੈਦਾਨ ਹੋਵੇ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਵਾਰ ਵਾਰ ਆਖਦੇ ਰਹੇ, “ਡਰੋ ਨਾ!” ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ, “ਅੱਜ ਮੈਂ ਗਾਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਕੁਹਾਸਾ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਇਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਬੁਰੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ! ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕੇਂਗਾ।” ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ, ਜਮਰਾਜ ਦੀ ਲਾਠ ਵਾਂਗ ਆਪਣੀ ਦੰਡ ਉਚੱਕੀ, ਜੋ ਕਿ ਧੂਏਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਗਨਿ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਪੱਛਵੰਜੀ ਸਰਗਾ ਖਤਮ ਹੋਈ, ਛਪੰਜੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਵਲੋਂ ਇੰਝ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਅੱਗ ਦਾ ਅਸਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, “ਖੜਾ ਹੋ, ਖੜਾ ਹੋ!” ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਲਾਠ ਉਚੱਕੀ, ਜੋ ਕਾਲ ਦੀ ਲਾਠ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ—ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਿਖਾ! ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਗਰਵ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਾਂਗਾ, ਹੇ ਗਾਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ!” “ਤੇਰੀ ਖਸ਼ਤਰੀ ਤਾਕਤ ਕਿੱਥੇ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਕਿੱਥੇ? ਮੇਰੀ ਦਿਵਯ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸ਼ਕਤੀ ਵੇਖ, ਹੇ ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਧੂੜ!” ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਉੱਤਮ ਅੱਗ ਦਾ ਅਸਤਰ, ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਲਾਠ ਵਲੋਂ ਐਸਾ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਗਾਧੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵਾਰੁਣ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਤੇ ਐਸ਼ੀਕ ਅਸਤਰ ਛੱਡੇ। ਉਸ ਨੇ ਮਾਨਵ ਅਸਤਰ, ਮੋਹਨ, ਗੰਧਰਵ, ਸਵਾਪਨ, ਜ੍ਰੰਭਣ, ਮਦਨ, ਸੰਤਾਪਨ, ਵਿਲਾਪਨ ਅਸਤਰ ਵੀ ਛੱਡੇ। ਉਸ ਨੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਦਾਰਣ, ਅਜੇਯ ਵਜ੍ਰ ਅਸਤਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ-ਪਾਸ਼, ਕਾਲ-ਪਾਸ਼, ਵਾਰੁਣ-ਪਾਸ਼ ਵੀ ਛੱਡੇ। ਉਸ ਨੇ ਪਿਆਰਾ ਪਿਨਾਕ ਅਸਤਰ, ਸੁੱਕਾ ਤੇ ਗੀਲਾ ਵਜ੍ਰ, ਦੰਡ ਅਸਤਰ, ਪੈਸ਼ਾਚ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਅਸਤਰ ਵੀ ਛੱਡੇ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਮ ਚੱਕਰ, ਕਾਲ ਚੱਕਰ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਚੱਕਰ, ਵਾਯੂ ਅਸਤਰ, ਮਥਨ ਅਸਤਰ ਤੇ ਘੋੜੇ ਦੇ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਅਸਤਰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਤੇ, ਪਰ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਲਾਠ ਅਟੱਲ ਰਹੀ।